ଓଡ଼ିଶା, ଯେଉଁଠି ‘ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ’ ପାଳିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ କେଉଁ ପର୍ବଟି ‘ପ୍ରକୃତ ଗଣପର୍ବ’ ତାହାକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ସବୁବେଳେ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ। ସାଧାରଣତଃ ଓଡ଼ିଶାର ପରିଚୟ କହିଲେ ‘ରଜ’କୁ ଆଗକୁ ଅଣାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାର ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଯଦି ଆମେ ସୂକ୍ଷ୍ମଭାବେ ପରଖିବା, ତେବେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ରଜ କିମ୍ବା ନୂଆଖାଇ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହିଁ ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ‘ସର୍ବଜନୀନ ଗଣପର୍ବ’।
ଆଞ୍ଚଳିକ ପର୍ବର ସୀମା ଏବଂ ଭାବଧାରା
ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପର୍ବର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଛି। ସେଗୁଡ଼ିକର ଆଞ୍ଚଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜୀବନକୁ ସମାନ ଭାବେ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
• ରଜ: ଉପକୂଳର ସ୍ୱାଭିମାନ: ରଜ ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜିଲ୍ଲା ଏବଂ ତାକୁ ଲାଗି ରହିଥିବା ଅନୁଗୁଳ, ଢେଙ୍କାନାଳ, କେନ୍ଦୁଝର ଓ ମୟୁରଭଞ୍ଜ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧୁମ୍ଧାମରେ ପାଳିତ ହୁଏ। କୃଷି ଓ ମା’ ବସୁମତୀଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏହି ପର୍ବ ନାରୀତ୍ୱର ଉତ୍ସବ। କିନ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା କିମ୍ବା ଗଞ୍ଜାମର ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ରଜର ସେଭଳି ଉନ୍ମାଦନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
• ନୂଆଖାଇ: ପଶ୍ଚିମର ପ୍ରାଣବିନ୍ଦୁ: ନୂଆଖାଇ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଗଣପର୍ବ—ଏଥିରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିମତ ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଏମିତି ଉତ୍ସବ ଯାହା ଭାଇଚାରା ଏବଂ ମାଟି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଶିଖାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ବ୍ୟାପ୍ତି ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ତରରେ ସୀମିତ।
• କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ଦକ୍ଷିଣର ଆଭିମୁଖ୍ୟ: ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାରେ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଏହା ଗଞ୍ଜାମ ଓ ଗଜପତି ଜିଲ୍ଲାରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଣପର୍ବ ଭାବେ ଉଭା ହୁଏ।
ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: କାହିଁକି ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ‘ପ୍ରକୃତ’ ଗଣପର୍ବ?
ଯଦି ଆମେ ଓଡ଼ିଶାର ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଚାରି ଦିଗକୁ ଏକାଠି ଦେଖିବା, ତେବେ ‘ଦୋଳ’ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ସବ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରେ। ଏହାର କିଛି ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି:
ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭୌଗୋଳିକ ଉପସ୍ଥିତି
ଦୋଳ ପର୍ବ ମୟୂରଭଞ୍ଜରୁ ମାଲକାନଗିରି ଏବଂ ସମ୍ବଲପୁରରୁ ବାଲେଶ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବତ୍ର ପାଳିତ ହୁଏ। ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାର ‘ଦୋଳ ମେଲଣ’ ଯେତିକି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ‘ଫଗୁନ ପୁନେଇଁ’ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଥିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ରୀତିନୀତିରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପର୍ବର ଆତ୍ମା ଓ ପାଳନର ଶୈଳୀ ସମାନ।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଜୀବନଶୈଳୀ
ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁରେ ଜଗନ୍ନାଥ କିମ୍ବା ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅଛି। ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ‘ବିମାନ’ ବାହାରି ଗାଁରୁ ଗାଁ ବୁଲିବା, ଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱାରେ ଭୋଗ ଖାଇବା ଏକ ସାମୁହିକ ପରମ୍ପରା। ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ସାମାଜିକ ସଂହତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରମାଣ। ଠାକୁର ଭକ୍ତ ପାଖକୁ ଆସିବା ଏହି ପର୍ବର ଏକ ବିଶେଷ ଦିଗ।
ନୂତନ ପଞ୍ଜିକା ଓ ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ
ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଗାଁରୁ ଗାଁ ବୁଲି ଜ୍ୟୋତିଷମାନେ ‘ପଞ୍ଜିକା’ ପାଠ କରନ୍ତି। ଏହା ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ପାଇଁ ନୂତନ ବର୍ଷର ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ସାଜିଥାଏ। କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶୁଭକର୍ଯ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛି ଏହି ପଞ୍ଜିକା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱ ଓଡ଼ିଶାର ସବୁ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ସମାନ।
ସାମାଜିକ ସମତା ଓ ଭାଇଚାରା
ରଙ୍ଗର ଏହି ପର୍ବରେ କୌଣସି ଜାତି କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣର ଭେଦଭାବ ନ ଥାଏ। ‘ଫଗୁ’ ଖେଳିବା ଏକ ଏମିତି ଉତ୍ସବ ଯେଉଁଠି ସବୁଠାରୁ ଗରିବ ଲୋକଟି ମଧ୍ୟ ଗାଁର ମୁଖିଆଙ୍କ ସହ ମିଶି ଖୁସି ମନାଏ। ଗଞ୍ଜାମର ଦାଣ୍ଡ ଯାତ୍ରା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କେନ୍ଦୁଝରର ଦୋଳ ଉତ୍ସବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଲୋକଙ୍କୁ ଏକାଠି କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ରଖେ।
ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ତୁଳନା
ବିଷୟ ରଜ (Raja) ନୂଆଖାଇ (Nuakhai) ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (Dola)
ମୁଖ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ପୂର୍ବ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଓଡ଼ିଶା ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶା
ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରାୟ ୧୫-୧୮ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରାୟ ୧୦ ଜିଲ୍ଲା ସମସ୍ତ ୩୦ ଜିଲ୍ଲା
ମୂଳ ଭାବଧାରା ନାରୀତ୍ୱ ଏବଂ ପୃଥିବୀ କୃଷି ଏବଂ ପରିବାର ଧାର୍ମିକ, ସାମାଜିକ ଓ ନୂତନ ବର୍ଷ
ଗଣ ଭାଗିଦାରୀ ମଧ୍ୟମ ବହୁତ ଅଧିକ (ଆଞ୍ଚଳିକ) ସର୍ବାଧିକ (ସାର୍ବଜନୀନ)
ଉପସଂହାର
ରଜ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ ପରମ୍ପରାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର, କିନ୍ତୁ ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ନୁହେଁ। ନୂଆଖାଇ ଆତ୍ମୀୟତାର ପ୍ରତୀକ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳର ପରିଚୟ। ମାତ୍ର ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ସେହି ‘ମହାସେତୁ’, ଯାହା ଭାଷା ଓ ଖାଦ୍ୟର ବିଭିନ୍ନତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଓଡ଼ିଶାର ସବୁ ପ୍ରାନ୍ତର ଲୋକଙ୍କୁ ଏକାଠି ରଙ୍ଗାୟିତ କରେ।
ତେଣୁ, ଆଜିର ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଯଦି କୌଣସି ପର୍ବକୁ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ‘ପ୍ରକୃତ ଗଣପର୍ବ’ ଭାବେ ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/dirty-deal-18-mlas-in-limbo/
ଅପବିତ୍ର ମେଣ୍ଟ: ଅଡୁଆରେ ୧୮ ବିଧାୟକ || Dirty deal: 18 MLAs in limbo
