ଆଜିଠାରୁ ଠିକ୍ ୧୧୧ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଇଉରୋପରରେ ଜଣେ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ହତ୍ୟା ପରେ ପ୍ରଥମେ ଇଉରୋପ ଓ ପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ମୂଳଦୁଆ ପଡ଼ିଲା । ତା’ପରେ ଅନେକ ଦେଶ ପରସ୍ପର ବିରୁଦ୍ଧରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ । ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ । ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ଆସନ୍ତୁ, ଜାଣିବା କେଉଁ ରାଜକୁମାର ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ହତ୍ୟା ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ହେଲା ? କେତେ ଦେଶ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସାମିଲ ହେଲେ ? ଯୁଦ୍ଧର ପରିଣାମ କ’ଣ ହେଲା ? କେତେ ଲୋକ ମରିଲେ ? ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ କେତେ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା ?
୧୯୧୪ ମସିହା ଜୁଲାଇ ୨୮ ତାରିଖରେ ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଦିନ ସର୍ବିୟାରେ ଅଷ୍ଟ୍ରିଆର ରାଜକୁମାର ଫ୍ରାନ୍ସିସ ଫର୍ଡିନାଣ୍ଡଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା । ଏଥିପାଇଁ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ ହଙ୍ଗେରୀ ସହିତ ମିଶି ସର୍ବିୟା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା । ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଧାରୁ ଅଧିକ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ କବଳକୁ ନେଇଥିଲା । ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶରେ ବହୁତ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲା ।
କିପରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧରେ ଝାସ ଦେଲା?
ଜୁଲାଇ ୨୮ ତାରିଖ ଇତିହାସରେ ଏକ ଏପରି ମୋଡ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି, ଯାହା କେବଳ ଇଉରୋପ ନୁହେଁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଦିଗ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ଦିନ ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାର ମୂଳ ଏକ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଘଟଣାରେ ଲୁଚି ରହିଥିଲା, ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ-ହଙ୍ଗେରୀର ରାଜକୁମାର ଫ୍ରାନ୍ଜ ଫର୍ଡିନାଣ୍ଡଙ୍କ ହତ୍ୟା। ଏହି ଘଟଣା ଏତେ ବଡ଼ ଥିଲା ଯେ ଏହା ମାତ୍ର କିଛି ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ଇଉରୋପର ଅନେକ ଦେଶକୁ ଯୁଦ୍ଧର ନିଆଁରେ ଝାସ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଦେଖୁ ଦେଖୁ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ବ୍ୟାପି ଯାଇଥିଲା।
କିଏ ଥିଲେ ରାଜକୁମାର ଫ୍ରାନ୍ଜ ଫର୍ଡିନାଣ୍ଡ?
ଫ୍ରାନ୍ଜ ଫର୍ଡିନାଣ୍ଡ ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ-ହଙ୍ଗେରୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଯୁବରାଜ ଥିଲେ ଏବଂ ସମ୍ରାଟ ଫ୍ରାନ୍ଜ ଜୋସେଫଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଗଣାଯାଉଥିଲେ । ୧୯୧୪ ମସିହା ଜୁନ ୨୮ ତାରିଖରେ ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସୋଫୀଙ୍କ ସହ ବୋସ୍ନିଆର ରାଜଧାନୀ ସାରାଜେଭୋରେ ଗସ୍ତରେ ଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ସର୍ବ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ସଂଗଠନ ‘ବ୍ଲାକ ହ୍ୟାଣ୍ଡ’ର ସଦସ୍ୟ ଗାଭ୍ରିଲୋ ପ୍ରିନ୍ସିପ ଗୁଳି ମାରି ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଏହି ହତ୍ୟା ପଛରେ ସର୍ବ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ବୋସ୍ନିଆକୁ ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ-ହଙ୍ଗେରୀର କବଳରୁ ମୁକ୍ତ କରି ସର୍ବିୟା ସହିତ ମିଶାଇବା ।
ହତ୍ୟା ପରେ କ’ଣ ହେଲା?
ଫ୍ରାନ୍ଜ ଫର୍ଡିନାଣ୍ଡଙ୍କ ହତ୍ୟା ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ-ହଙ୍ଗେରୀକୁ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲା । ଏହା ସର୍ବିୟାକୁ କଠୋର ସର୍ତ୍ତ ସହିତ ଏକ ଅଲଟିମେଟମ ପଠାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ସର୍ବିୟା ଆଂଶିକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା । ଏଥିପାଇଁ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ-ହଙ୍ଗେରୀ ୧୯୧୪ ମସିହା ଜୁଲାଇ ୨୮ ତାରିଖରେ ସର୍ବିୟା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା । ଏହା ଏକ ଛୋଟ ଲଢ଼େଇ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଇଉରୋପର ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବରୁ ଗଠିତ ସାମରିକ ମେଣ୍ଟ ଏହାକୁ ଏକ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା।
ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ବ୍ୟାପିଥିଲା ?
ଇଉରୋପରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ସାମରିକ ମେଣ୍ଟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା, ‘ମିତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର’ (ଆଲାଇଡ ପାୱାର୍ସ) ଓ ‘କେନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି’ (ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ ପାୱାର୍ସ) । ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ-ହଙ୍ଗେରୀ ସହିତ ଜର୍ମାନୀ, ଅଟୋମାନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ (ତୁର୍କୀ) ଓ ବୁଲଗାରିୟା ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସର୍ବିୟାର ସମର୍ଥନରେ ରୁଷିଆ, ଫ୍ରାନ୍ସ, ବ୍ରିଟେନ, ଇଟାଲୀ, ଜାପାନ ଓ ପରେ ଆମେରିକା ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ । ଏହି ମେଣ୍ଟ ହେତୁ ଗୋଟିଏ ଦେଶ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ହେବା ମାତ୍ରେ ତାର ସହଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଝାସ ଦେଇଥିଲେ। ଦେଖୁ ଦେଖୁ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଇଉରୋପରୁ ବାହାରି ଏସିଆ, ଆଫ୍ରିକା ଓ ଆମେରିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେଲିଗଲା ।
କେତେ ଦେଶ ଓ କେତେ ଧ୍ୱଂସ?
ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାୟ ୩୦ଟି ଦେଶ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ଚାରି ବର୍ଷ (୧୯୧୪-୧୯୧୮) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ଆଧୁନିକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ଟ୍ୟାଙ୍କ, ଜାହାଜ, ବିଷାକ୍ତ ଗ୍ୟାସ ଓ ବିମାନ ଆକ୍ରମଣର ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ବୃହତ ପରିମାଣରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିଲା । ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନୁମାନିତ ୧.୫ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ସୈନିକ ଓ ନାଗରିକ ମରିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ଆହତ ହୋଇଥିଲେ । ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଗୃହହୀନ ହୋଇଥିଲେ, ସହର ଓ ଗାଁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ଇଉରୋପର ଅର୍ଥନୀତି ବହୁତ ଖରାପ ଭାବେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।
ଯୁଦ୍ଧର ପରିଣାମ କ’ଣ ଥିଲା?
୧୯୧୮ ମସିହାରେ ଜର୍ମାନୀ ଓ ତାର ସହଯୋଗୀ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କର ପରାଜୟ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୧୮ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୧୧ ତାରିଖରେ ଯୁଦ୍ଧବିରାମ (ଆର୍ମିଷ୍ଟିସ) ହୋଇଥିଲା । ଏହାପରେ ୧୯୧୯ରେ ଭର୍ସାଇ ସନ୍ଧି (ଟ୍ରିଟି ଅଫ ଭର୍ସାଇ) ଉପରେ ହସ୍ତାକ୍ଷର ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଜର୍ମାନୀକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦାୟୀ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତା ଉପରେ ଭାରୀ ଜରିମାନା ଲଗାଯାଇଥିଲା । ଅଷ୍ଟ୍ରିଆ-ହଙ୍ଗେରୀ, ଅଟୋମାନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ରୁଷିଆର ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ହୋଇଥିଲା । ଅନେକ ନୂଆ ଦେଶ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଆସିଥିଲା, ଯେପରି ପୋଲାଣ୍ଡ, ଚେକୋସ୍ଲୋଭାକିଆ, ଯୁଗୋସ୍ଲାଭିଆ ଆଦି ।
ଅର୍ଥନୀତି ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ପରିବାର ଉଜୁଡ଼ି ଗଲେ, ବେକାରୀ ବଢ଼ିଲା
ଯୁଦ୍ଧ ହେତୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ପରିବାର ଉଜୁଡ଼ି ଗଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ସବୁକିଛି ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା । ଇଉରୋପର ଅର୍ଥନୀତି ବର୍ବାଦ ହୋଇଗଲା, ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ଓ ବେକାରୀ ବଢ଼ିଗଲା । ମହିଳାମାନେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ବୃହତ ସଂଖ୍ୟାରେ କାରଖାନା ଓ ଅଫିସରେ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ସମାଜରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ବଢ଼ିଥିଲା, ଯାହା ଆଗକୁ ଚାଲି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲା ।
ଯୁଦ୍ଧର କୌଶଳକୁ ବଦଳାଇ ଦେଲା
ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧର କୌଶଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା । ଟ୍ୟାଙ୍କ, ମେସିନ ଗନ, ବିଷାକ୍ତ ଗ୍ୟାସ, ପଣଡୁବୀ ଓ ବିମାନର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ବୃହତ ପରିମାଣରେ ହୋଇଥିଲା । ଏହା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହୁରି ଘାତକ ଓ ଧ୍ୱଂସାତ୍ମକ କରିଥିଲା।
ଭର୍ସାଇ ସନ୍ଧି କ’ଣ ଥିଲା?
ଭର୍ସାଇ ସନ୍ଧି ବା ଟ୍ରିଟି ଅଫ ଭର୍ସାଇ ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଜର୍ମାନୀ ଓ ମିତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ଶାନ୍ତି ସନ୍ଧି, ଯାହା ଉପରେ ୧୯୧୯ ମସିହା ଜୁନ ୨୮ ତାରିଖରେ ପ୍ୟାରିସର ଭର୍ସାଇ ପ୍ୟାଲେସରେ ହସ୍ତାକ୍ଷର ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସନ୍ଧିର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଜର୍ମାନୀକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦାୟୀ କରିବା ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏପରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ସର୍ତ୍ତ ଲାଗୁ କରିବା । ସନ୍ଧିର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୩୧ରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଥିଲା ଯେ ଜର୍ମାନୀ ଓ ତାର ସହଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାୟୀ ଥିଲେ। ଜର୍ମାନୀକୁ ନିଜର ଅନେକ ଭୂମି ହରାଇବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ଆଲସେସ-ଲୋରେନ ଅଞ୍ଚଳ ଫ୍ରାନ୍ସକୁ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ଜର୍ମାନୀ ୧୮୭୧ ମସିହା ଫ୍ରାଙ୍କୋ-ପ୍ରୁସିଆନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଥିଲା । ସାର ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଶାସନ ୧୫ ବର୍ଷ ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରସଂଘ (ଲିଗ ଅଫ ନେସନ୍ସ)କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଏହାର କୋଇଲା ଖଣିର ମାଲିକାନା ଫ୍ରାନ୍ସକୁ ମିଳିଥିଲା। ୧୯୩୫ରେ ଜନମତ ସଂଗ୍ରହ ପରେ ଏହା ଜର୍ମାନୀକୁ ଫେରିଥିଲା।
ଜାତିସଂଘର ସ୍ଥାପନା ହେଲା
ସନ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଗଠନ, ଜାତିସଂଘ (ଲିଗ ଅଫ ନେସନ୍ସ)ର ସ୍ଥାପନା ହୋଇଥିଲା । ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିବାଦକୁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମାଧାନ କରିବା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକୁ ରୋକିବା । ଯଦିଓ ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା କେବେ ରାଷ୍ଟ୍ରସଂଘରେ ସାମିଲ ହୋଇନଥିଲା, ଯାହା ଏହାର ପ୍ରଭାବଶୀଳତାକୁ କମ କରିଥିଲା ।
ଭର୍ସାଇ ସନ୍ଧି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଲା
ଭର୍ସାଇ ସନ୍ଧିକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ କଠୋର ସନ୍ଧି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଜର୍ମାନୀରେ ଗଭୀର ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ଅନେକ ଇତିହାସବିତଙ୍କ ମତ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସନ୍ଧିର କଠୋର ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଜର୍ମାନୀରେ ନାଜିବାଦର ଉଦୟ ଓ ଶେଷରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲା ।
ଜଣେ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ହତ୍ୟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ମାନବ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ତ୍ରାସଦୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହୋଇଥିଲା । ଏହା କେବଳ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଜୀବନକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିନଥିଲା, ବରଂ ବିଶ୍ୱର ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ମଧ୍ୟ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା । ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଏହା ଶିଖାଇଥିଲା ଯେ ଏକ ଛୋଟ ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ଯଦି ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁକୂଳ ହୁଏ, ତେବେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବଦଳାଇ ପାରେ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଆମକୁ ଶାନ୍ତି, ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ସଂନାଦର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝାଇଥାଏ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଭର୍ସାଇ ସନ୍ଧି ହୋଇଥିଲା । ଜର୍ମାନୀ ଉପରେ ଅନେକ ନିଷେଧାଜ୍ଞା ଲଗାଯାଇଥିଲା। ତାକୁ ନିଜର ଅନେକ କିଛି ହରାଇବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ ଏଠାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା ।
ALSO READ https://purvapaksa.com/pakistan-failed-to-copy-indias-general-lashes-out-at-scientists/
