ଭାରତର ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦିଲ୍ଲୀ ସରକାରଠାରୁ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି ଅନେକେ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବିଶ୍ୱ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକଳ୍ପ ରିପୋର୍ଟ ଭାରତର ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ଛବି ଆଣିଛି, ତାହା ଦେଶର ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭିତରୁ ଭିତରୁ ଅସୁସ୍ଥ କରିଥିବା ତଥ୍ୟ ମିଳୁଛି। ଆଇନର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ୨୦୨୫ରେ ୧୪୩ ଦେଶ ମଧ୍ୟରୁ ଭାରତ ୮୬ତମ ସ୍ଥାନକୁ ଖସିଯାଇଛି।
ଏହା କେବଳ ଏକ ସଂଖ୍ୟା ନୁହେଁ। ଏହା ଭାରତ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନର ଦୀର୍ଘମିୟାଦୀ ସମସ୍ୟା, ମାମଲାର ଧୀର ପରିଚାଳନା, ପୋଲିସ ଏବଂ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଖାଲି ପଦବୀ, ଏବଂ ବିଚାର ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଧୀରଗତିର ଅଲାର୍ମ ବେଲ୍। କିନ୍ତୁ ଏହି ମାନଚିତ୍ରରେ ଏକ ଅଜବ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ- ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ୩ ଦେଶ ମଧ୍ୟରୁ ନେପାଳ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାବାବେଳେ ଭାରତ ୨ୟ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି।
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗିପାରେ, କାରଣ ବିଶ୍ୱ ରାଙ୍କିଂ ତଳକୁ ଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାବେ ଉନ୍ନତି କରିଛି? ଏହି ବିପରୀତ ଚିତ୍ର କ’ଣ କହୁଛି? ଭାରତର ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀ ପ୍ରକୃତରେ କେଉଁଠି ଠିଆ ହୋଇଛି?
ବିଶ୍ୱ ସୂଚକାଙ୍କରେ ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ଭାରତ
ବିଶ୍ୱ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକଳ୍ପ (WJP) ଆଇନର ନିୟମ ସୂଚକାଙ୍କ ୨୦୨୫ ଅନୁସାରେ-
• ଭାରତ ବିଶ୍ୱରେ ୮୬ତମ ସ୍ଥାନ (୧୪୩ ଦେଶ ମଧ୍ୟରୁ)।
• ୨୦୨୩ରେ ଥିଲା ୭୯ତମ ସ୍ଥାନ — ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁଇ ବର୍ଷରେ ଲକ୍ଷଣୀୟ ପତନ।
• ସିଭିଲ୍ ନ୍ୟାୟ: ୧୧୧ / ୧୪୨
• କ୍ରିମିନାଲ୍ ନ୍ୟାୟ: ୯୩ / ୧୪୨
ଗୋଟେ ଲୋକତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେଶ ପାଇଁ ସିଭିଲ୍ ନ୍ୟାୟରେ ୧୧୧ତମ ସ୍ଥାନ ବିଶେଷ ଚିନ୍ତାଜନକ। ଏହା ବୁଝାଏ ଯେ ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ଅଧିକାର, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିବାଦ, ଜମି ମାମଲା, କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ ମାମଲା ଇତ୍ୟାଦିରେ ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ନ୍ୟାୟ ପାଉନାହାନ୍ତି।
ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାବେ ଉନ୍ନତି: ବାସ୍ତବତା କ’ଣ କହେ?
ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ରିଜିଅନରେ-
• ଭାରତ ୩ ଦେଶ ମଧ୍ୟରୁ ୨ୟ ସ୍ଥାନ।
• ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି ନେପାଳ।
ଦେଖିବାକୁ ଉନ୍ନତି ଲାଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଙ୍କିଂର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବହୁତ ସାଧାରଣ:
ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ଆଇନ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଅବସ୍ଥା ବିଶ୍ୱ ମାପଦଣ୍ଡ ତୁଳନାରେ ଆଗୁଅ ଭାବେ ଅବିକଶିତ।
ଭାରତକୁ ଉନ୍ନତି ଲାଗୁଥିବାର କାରଣ ଭାରତର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ ନୂଆଁ -ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶର ଅବନତି ତାକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଛି।
ବିଚାରାଧୀନ ମାମଲା: ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଘା’
ଭାରତରେ ବର୍ତ୍ତମାନ—
୫୧ ନିୟୁତରୁ ଅଧିକ ବିଚାରାଧୀନ ମାମଲା।
ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଦେଶର ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଗୁପ୍ତରୋଗ ଭଳି। ଆକ୍ରାନ୍ତି ଅଧିକ, ସମାଧାନ ଧୀର, କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ—
• ଦଶକ ଦଶକ ଧରି ଚାଲିଥିବା ମାମଲା
• ମାମଲାର ବେପରୁଆ ବୃଦ୍ଧି
• ସମ୍ବଳ ଅଭାବ, ଖାଲି ପଦ, ପାରାଲିଗାଲ୍ ସପୋର୍ଟର ଅଭାବ
• କେବଳ ୨୧,୦୦୦ଜଣ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ — ପ୍ରତି ୧୦ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ପାଇଁ ୨୧ ଜଣ ବିଚାରପତି ଅଛନ୍ତି!
ଏକାଧିକ ରାଜ୍ୟରେ ୩୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ମାମଲା ଏବେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଣାଣୀ ଅପେକ୍ଷା ରହିଛି। ଏହା ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ତଳକୁ ନେଇଯାଇଛି।
ନ୍ୟାୟିକ ବିଳମ୍ବ: ଏକ ଅନ୍ୟାୟ ପରିଣାମ
ବିଶିଷ୍ଟ ବିଚାରପତି ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ଏମ.ଏନ୍. ୱେଙ୍କଟଚେଲିଆହଙ୍କ ଏକ କଥା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ସାବ୍ୟସ୍ତ—
“Delayed justice is denied justice.”
ନ୍ୟାୟିକ ବିଳମ୍ବର କାରଣ—
• ନ୍ୟାୟପାଳିକାରେ ୨୦%–୩୫% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଲି ପଦ
• ଆବଶ୍ୟକ ଭବନ, ଢାଞ୍ଚା, ଆଧୁନିକୀକରଣର ଅଭାବ
• ନିମ୍ନ ଆଦାଳତମାନଙ୍କରେ ତଥ୍ୟାଭିଲେଖ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଧୀରଗତି
• ଫରେନ୍ସିକ୍ ବିଳମ୍ବ, ପୋଲିସ ତଦନ୍ତର ଦୁର୍ବଳତା
ଏହା କେବଳ ପ୍ରଶାସନିକ ଅସୁବିଧା ନୁହେଁ –
ଏହା ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ଏବଂ ଦ୍ରୋହୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିନଥାଏ।
ପୋଲିସ–ନ୍ୟାୟାଳୟ ସମ୍ବଳ ଘାଟ: ସିଷ୍ଟମର ମୂଳ ସମସ୍ୟା
ଇଣ୍ଡିଆ ଜଷ୍ଟିସ୍ ରିପୋର୍ଟ ପୋଲିସ, ଜେଲ, ନ୍ୟାୟାଳୟ ଯେଉଁ ତଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ସେଠାରେ ଭାରତର ଅବସ୍ଥା—
ପୋଲିସ ଖାଲି ପଦ: ୨୦%–୨୫%
ଜେଲ ଅଧିକାରୀ ଖାଲି: ୩୦% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ଜେଲ ଅତ୍ୟଧିକ ଭିଡ଼: ୧୧୮%–୧୩୦%
ଜେଲରେ ୭୫% ଲୋକ ବିଚାରଧୀନ ବନ୍ଦୀ — ଅର୍ଥାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ଦୋଷ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇନାହିଁ।
ପୋଲିସ ପ୍ରଶାସନର ଅଭାବର କାରଣ—
• ତଦନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ହ୍ରାସ
• ମାମଲା ପ୍ରମାଣ ସଂଗ୍ରହ ଦୁର୍ବଳ
• ଚାର୍ଜଶିଟ୍ ଦାଖଲରେ ବିଳମ୍ବ
• ଅପରାଧୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମାମଲା ଦୂର୍ବଳ ହୋଇଯିବା
ଫଳସ୍ୱରୂପ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନର ସମୟ ବଢ଼େ — ଲୋକଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ କମିଯାଏ।
ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିକଲ୍ ଶିଖର ବି ଅଧିକ ଅବସ୍ଥାନ କରିପାରିଲା ନାହିଁ
କୋଭିଡ୍ ପରେ ଇ-କୋର୍ଟ, ଭର୍ଚୁଆଲ ଶୁଣାଣୀ, ଡିଜିଟାଇଜେସନ ଭଳି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ନୂଆ ଆଶା ଦେଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ-
• ଗ୍ରାମ ଏବଂ ମଣ୍ଡଳ ଅଦାଳତରେ ସଂଘଟିତ ଢାଞ୍ଚା ଅଭାବ
• ଡେଟା ଡିଜିଟାଇଜେଶନ ଧୀର
• ଇ-ଫାଇଲିଂ ସିଷ୍ଟମରେ ଅନିୟମିତତା
• ନାଗରିକ ସୁବିଧା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପହଞ୍ଚିନାହିଁ
ଭାରତ ଆଇଟି ଶକ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆହୁରି ମାନୁଆଲ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବନ୍ଦୀ।
କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଳ୍ପ ଆଲୋକମୟ ପ୍ରଚେଷ୍ଟାମାନ ମଧ୍ୟ ରହିଛି
ଯଦିଓ ସମସ୍ୟା ଅନେକ, ତଥାପି—
• ଫାଷ୍ଟ ଟ୍ରାକ୍ କୋର୍ଟ
• ପସ୍କୋ କୋର୍ଟ
• କମର୍ସିଆଲ କୋର୍ଟ
• ଗ୍ରାମ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଆଇନ
• ନ୍ୟାସନାଲ ଜୁଡିସିଆଲ ଗ୍ରିଡ (NJDG)
ଭଳି ପ୍ରୟାସଗୁଡ଼ିକ ମାମଲା ବିଚାର ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛି।
ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ନିଯୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ସରକାରକୁ ବାରମ୍ବାର ତାଗିଦ୍ କରୁଛି।
କିନ୍ତୁ ଏହା ଯଥେଷ୍ଟ କି?
ଏବେ ଯିଏ ବିଚାରାଧୀନ ମାମଲାରେ ଚକ୍କର ଖାଇଛି, ସେ ନିଜର 5 ବର୍ଷର ଜୀବନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ସମ୍ପର୍କ, ଆମଦାନି–ବ୍ୟୟ ଅବରୋଧ ହେଉଥିବାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ।
ଭାରତର ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପାଞ୍ଚଟି ମୂଳ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ
1. ଗମ୍ଭୀର ମାମଲା ବ୍ୟାକଲଗ୍
51 ନିୟୁତ ମାମଲା କେବଳ ନମ୍ବର ନୁହେଁ -ଏହା 51 ନିୟୁତ ପରିବାର, ଭୁକ୍ତଭୋଗୀ।
2. ମାନବ ସମ୍ବଳ ଘାଟ
ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ପୋଲିସ, ଫରେନ୍ସିକ୍ ଅଫିସର — ସବୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ପଦ ତ୍ରୁଟି।
3. ଢାଞ୍ଚାଗତ ଅଭାବ
ପୁରୁଣା କୋର୍ଟରୁ ଆଜିବି ଫାଇଲ୍, ପେନ୍, ରେଜିଷ୍ଟର୍ ପାଳଟିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା।
4. ପ୍ରକ୍ରିୟାଗତ ବିଳମ୍ବ
ତଦନ୍ତ → ଚାର୍ଜଶିଟ୍ → ଟ୍ରାଏଲ୍ → ଆପିଲ୍ —
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାପରେ ଅଫିସିୟାଲ୍ କାମ ଧୀର ଗତିରେ ଚାଲିଛି।
5. ଆଇନୀ ସାହାଯ୍ୟର ଅଭାବ
ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଗୁଣତ୍ମକ ଆଇନ ସାହାଯ୍ୟ ପ୍ରାୟ ମିଳୁନାହିଁ।
ଭାରତର ନ୍ୟାୟ ତୀର୍ଥରେ ଆଶା କି ନିରାଶା?
ଭାରତ ବିଶ୍ୱରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟ, ନାଗରିକ ଅଧିକାରର ପ୍ରଚାରକ ଦେଶ। କିନ୍ତୁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଦଣ୍ଡ — ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ — ଯଦି ବିଳମ୍ବିତ, ତେବେ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଭିତ୍ତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ଭାରତର ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଣାଳୀର ବିଶ୍ୱ ରାଙ୍କିଂ କମିବା ହେଉଛି ଗମ୍ଭୀର ସତର୍କ ସଙ୍କେତ।
ଆଞ୍ଚଳିକ ଉନ୍ନତି ଏକ ନାମମାତ୍ର ସାନ୍ତ୍ୱନା।
କିନ୍ତୁ ଭାରତର ପାଖରେ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ମଧ୍ୟ ରହିଛି – ଅଧିକ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ତ୍ୱରିତ ନିଯୁକ୍ତି, ଟେକ୍ନୋଲୋଜିକଳ୍ ଆପ୍ଡେସନ୍, ଫରେନ୍ସିକ୍ ଶକ୍ତିକରଣ, ପୋଲିସ ସୁଧାର।
ଯଦି ଏମିତି ହେବ, ତେବେ ଭାରତର ଗଣତନ୍ତ୍ର ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ ହେବ।
ଯଦି ନୁହେଁ- ତେବେ ବିଚାରାଧୀନ ମାମଲାର ପର୍ବତ ଆଗାମୀ ଦଶକରେ ଆଉ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ହେବ।
AlsoRead; https://purvapaksa.com/the-epidemic-of-student-suicide-is-spreading/
The epidemic of student suicide is spreading || ବ୍ୟାପି ଚାଲିଛି ଛାତ୍ର ଆତ୍ମହତ୍ୟା ମହାମାରୀ
