ଭାରତୀୟ ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ଧରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଆସୁଥିବା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧି ଜାତୀୟ ଗ୍ରାମୀଣ ନିଯୁକ୍ତି ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଯୋଜନା (MGNREGA ବା ମନରେଗା) ଏବେ ଇତିହାସ ପାଲଟିବ। ଶୀତ ଅଧିବେଶନରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଆଗତ କରିଥିବା ଏକ ନୂତନ ବିଲ୍ ‘The Viksit Bharat Guarantee For Rozgar And Ajeevika Mission’ ବା ସଂକ୍ଷେପରେ ‘ଭିବି ଜି ରାମ ଜି’ (VBGRAJ), ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଗ୍ରାମୀଣ ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନାର ଭବିଷ୍ୟତକୁ ନେଇ ଗଭୀର ଚର୍ଚ୍ଚା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଏହା ହେଲେ ଓଡ଼ିଶା ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଆର୍ଥିକ ବୋଝ କମିବ। ଖାଲି ଓଡ଼ିଶା ନୁହେଁ, ଛତିଶଗଡ଼, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ତେଲେଙ୍ଗାନା ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଉପକୃତ ହେବେ।
୨୦୦୫ ମସିହାରେ ତତ୍କାଳୀନ କଂଗ୍ରେସ କ୍ଷମତାସୀନ ୟୁପିଏ ସରକାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ନରେଗା ନାଁରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ନାଁରେ ନାମିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଯୋଜନା, ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତରେ ବର୍ଷକୁ ଅତି କମରେ ୧୦୦ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଦେଇ ଲୋକଙ୍କ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି। ଏହା କେବଳ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂର କରିନାହିଁ, ବରଂ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଗ୍ରାମରେ କାମ ଯୋଗାଇ ଦେଇ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ତେଣୁ, ହଠାତ୍ ଏହାକୁ ବଦଳାଇବା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉଭୟ ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ମହଲରେ ଚକିତ୍ କରିଛି।
ନୂତନ ବିଲ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା କାହିଁକି?
କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଦୃଢ଼ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଛନ୍ତି ଯେ ନୂତନ ବିଲ୍ ‘ଭିବି ଜି ରାମ ଜି’ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ‘ବିକଶିତ ଭାରତ ୨୦୪୭’ ଭିଜନକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଛି। ସରକାରଙ୍କ କହିବା କଥା, MGNREGA ର ସମୟକ୍ରମେ ଦେଖାଯାଇଥିବା କେତେକ ଦୁର୍ବଳତା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାଗତ ତ୍ରୁଟିକୁ ଦୂର କରି ଏହାକୁ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ-ଆଧାରିତ କରିବା ଏହି ନୂତନ ଯୋଜନାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
‘ଭିବି ଜି ରାମ ଜି’ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ତରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି:
୧. ଅଧିକ ନିଶ୍ଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବସ
• ପୁରୁଣା ଯୋଜନା: MGNREGA ଅଧୀନରେ ବର୍ଷକୁ ନିଶ୍ଚିତ ୧୦୦ ଦିନର କାମ ମିଳୁଥିଲା।
• ନୂଆ ପ୍ରସ୍ତାବ: ‘ଭିବି ଜି ରାମ ଜି’ ଯୋଜନା ଗ୍ରାମୀଣ ଲୋକଙ୍କୁ ବର୍ଷକୁ ୧୨୫ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗାଇ ଦେବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି। ଏହା ଗ୍ରାମୀଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାରିବାରିକ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏକ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ।
୨. ଦ୍ରୁତ ମଜୁରୀ ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ବେକାରୀ ଭତ୍ତା
ନୂଆ ବିଲ୍ରେ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ମଜୁରୀ ପ୍ରଦାନର ସମୟସୀମା ଉପରେ କଠୋର ନିୟମ।
• କାମ ଶେଷ ହେବାର ଗୋଟିଏ ସପ୍ତାହ କିମ୍ବା ୧୫ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମଜୁରୀ ବାବଦ ଟଙ୍କା ଦିଆଯିବ।
• ଯଦି ଧାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ମଜୁରୀ ନ ମିଳେ, ତେବେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବିଲ୍ରେ ମଧ୍ୟ ବେକାରୀ ଭତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
୩. କାର୍ଯ୍ୟର ବିଭାଜନ ଏବଂ ସମନ୍ୱୟ
MGNREGA ରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା। ନୂଆ ଯୋଜନାରେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ୪ଟି ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
1. ଜଳ ସୁରକ୍ଷା (Water Security)
2. ଗ୍ରାମୀଣ ଭିତ୍ତିଭୂମି (Rural Infrastructure)
3. ଜୀବିକା ଭିତ୍ତିଭୂମି (Livelihood Infrastructure)
4. ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରଶମନ (Disaster Mitigation)
ଏହି ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମ ସମ୍ପତ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସମ୍ଭବ ହେବ। ଏହା ସହିତ, ବିଲ୍ରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ଯେ ଚାଷ ସମୟରେ ଏହି ସବୁ କାମ ଆଦୌ କରାଯିବ ନାହିଁ, ଯାହାକି ଶ୍ରମିକମାନେ ଚାଷ କାମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନିୟୋଜିତ ରହିବାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବ।
୪. ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁଧାର
ଯୋଜନାରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଏବଂ ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ ପାଇଁ ବାୟୋମେଟ୍ରିକ୍ ଏବଂ ଜିଓଟ୍ୟାଗିଂ ଭଳି ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଉପସ୍ଥାନର ସଠିକ ରେକର୍ଡ ରଖିବା ସହିତ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେୟ ପ୍ରଦାନକୁ ରୋକିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ। ଅଭିଯୋଗର ସମାଧାନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
ବିବାଦର ମୂଳ କାରଣ: ଆର୍ଥିକ ଅନୁପାତ ଏବଂ ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ
‘ଭିବି ଜି ରାମ ଜି’ ପ୍ରସ୍ତାବର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିବାଦୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହେଉଛି ଏହାର ଆର୍ଥିକ ଅନୁପାତ (Funding Ratio) ଏବଂ ଯୋଜନାର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
କ. ଆର୍ଥିକ ଭାର ବଣ୍ଟନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
MGNREGA ହେଉଛି ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରାୟୋଜିତ ଯୋଜନା (Centrally Sponsored Scheme), ଯେଉଁଥିରେ:
• ଅଣକୁଶଳୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କର ୧୦୦% ମଜୁରୀ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ବହନ କରନ୍ତି।
• ରାଜ୍ୟ ସରକାର କୁଶଳୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଖର୍ଚ୍ଚର କିଛି ଅଂଶ ବହନ କରନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ ନୂଆ ‘ଭିବି ଜି ରାମ ଜି’ ଯୋଜନାରେ ଆର୍ଥିକ ଅନୁପାତରେ ଏକ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଛି:
• ସାଧାରଣ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ୬୦:୪୦ (କେନ୍ଦ୍ର: ରାଜ୍ୟ) ଅନୁପାତରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ବହନ କରାଯିବ।
• ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଏବଂ ହିମାଳୟୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ୯୦:୧୦ ଅନୁପାତ ରହିବ।
• କେନ୍ଦ୍ର ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ୧୦୦% କେନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବହନ କରାଯିବ।
ଏହି ୬୦:୪୦ ଅନୁପାତ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ଆର୍ଥିକ ଭାର ପକାଇବ, ବିଶେଷ କରି ସେହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଅଧିକାଂଶ ମଜୁରୀ ଖର୍ଚ୍ଚ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ପାଉଥିଲେ। ବାର୍ଷିକ ପ୍ରାୟ $1.51$ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଥିବା ବେଳେ, କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ନିଜର ଅନୁଦାନକୁ $95,692$ କୋଟି ଟଙ୍କାକୁ ସୀମିତ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଛନ୍ତି, ଯାହାକି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅଧିକ ଆର୍ଥିକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
ଖ. ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ରାଜନୀତି
ଏହି ବିଲ୍ରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ବିବାଦ ହେଉଛି ଯୋଜନା ନାଁରୁ ‘ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧି’ଙ୍କ ନାମ ହଟାଇବା ପ୍ରସ୍ତାବ। ବିରୋଧୀ ଦଳ, ବିଶେଷ କରି କଂଗ୍ରେସ, ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଜୋରଦାର ଉଠାଇଛନ୍ତି।
• କଂଗ୍ରେସ ସାଂସଦ ପ୍ରିୟଙ୍କା ଗାନ୍ଧି ଭଦ୍ରା ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇ କହିଛନ୍ତି ଯେ “କାହିଁକି ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ନାଁ ହଟାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧି ହେଉଛନ୍ତି ଭାରତ ବର୍ଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନେତା।” ସେ ଅଯଥା କାଗଜପତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା କରିଛନ୍ତି।
• ଅନ୍ୟତମ କଂଗ୍ରେସ ସାଂସଦ ରଣଜୀତ ରଞ୍ଜନ ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି ଯେ ବିଜେପିର ସମସ୍ୟା ପୂର୍ବରୁ ନେହେରୁ ଏବଂ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ସହ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ୟା ‘ବାପୁ’ଙ୍କ ସହ ରହିଛି। ସେ ଦାବି କରିଛନ୍ତି ଯେ ସରକାର ନାଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନ କରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବସକୁ ୧୦୦ରୁ ୧୫୦କୁ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତୁ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ ସଂସ୍କାର ଆଣନ୍ତୁ।
ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏହି ରାଜନୀତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଏ ଯେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର କଂଗ୍ରେସର ପୁରୁଣା ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକର ଐତିହ୍ୟ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବକୁ ଦୂର କରି ନିଜର ବ୍ରାଣ୍ଡିଂ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ତେବେ, ନିରୀହ ଗ୍ରାମୀଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୋଜନାକୁ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ବିବାଦର ଶିକାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ବିଚାର ବିମର୍ଶ ଏବଂ ଆହ୍ୱାନ
କୌଣସି ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରି, ‘ଭିବି ଜି ରାମ ଜି’ ର ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ ଆହ୍ୱାନ ରହିଛି।
• କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାଗତ ଆହ୍ୱାନ: ବାୟୋମେଟ୍ରିକ୍ ଏବଂ ଜିଓଟ୍ୟାଗିଂ ଭଳି ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂରଦୁରାନ୍ତର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ସଫଳତାର ସହିତ ଲାଗୁ କରିବା ଏକ ବଡ଼ ଚାଲେଞ୍ଜ ହେବ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ କନେକ୍ଟିଭିଟି ଏବଂ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ ରହିଛି।
• ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସହଯୋଗ: ନୂତନ ଆର୍ଥିକ ଅନୁପାତକୁ ନେଇ ଅଣ-ବିଜେପି ଶାସିତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସହଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ଅସହଯୋଗ କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।
• ସାମାଜିକ ନିରାପତ୍ତା: MGNREGA କେବଳ ଏକ ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନା ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ଅଧିକାର-ଭିତ୍ତିକ ଆଇନ (Rights-Based Legislation) ଥିଲା ଯାହା ୧୦୦ ଦିନର କାମକୁ ଆଇନଗତ ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଦେଉଥିଲା। ଏହି ନୂତନ ବିଲ୍ ଏହି ଆଇନଗତ ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟିକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁଛି ତାହା ଦେଖିବାର କଥା।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ
କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତରେ ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ମାନକୁ ସୁଧାରିବା ପାଇଁ ଏକ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ହୋଇପାରେ। ୧୨୫ ଦିନର ନିଯୁକ୍ତି, ଦ୍ରୁତ ମଜୁରୀ ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
ତେବେ, ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱାକାଂକ୍ଷୀ ଯୋଜନାକୁ ପାରିତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସଂସଦରେ ଏକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି। ବିରୋଧୀ ଦଳ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇଛନ୍ତି—ଯେପରିକି ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ନାମ ହଟାଇବା ପଛର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ଏବଂ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅଧିକ ଆର୍ଥିକ ଭାର କାହିଁକି—ତାହାର ସରକାର ସଠିକ୍ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ।
ଯଦି ‘ଭିବି ଜି ରାମ ଜି’ ୨୦୦୫ର ମନରେଗା ଆଇନର ମୂଳ ମୂଲ୍ୟବୋଧ—ଗରିବ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଇନଗତ ଭାବରେ କାମ କରିବାର ଅଧିକାର—କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିପାରିବ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ତ୍ରୁଟିଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରିପାରିବ, ତେବେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ‘ବିକଶିତ ଭାରତ’ ଦିଗରେ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ପଦକ୍ଷେପ ହେବ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ନାଁ ବଦଳାଇବା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆର୍ଥିକ ଚାପ ବଢ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯୋଜନାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିଫଳ ହୋଇପାରେ। ସମୟ ଆସିଛି, ସରକାର ରାଜନୀତିକୁ ପଛରେ ପକାଇ ନିରୀହ ଗ୍ରାମୀଣ ଜନତାଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସର୍ବୋପରି ରଖି ଏହି ବିଲକୁ ପାରିତ କରନ୍ତୁ।
