ଦର୍ଶକବନ୍ଧୁ ଆଜି ରାଜନେତା କି ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନଙ୍କର କଥା ନୁହେଁ, ଆଜି ରହିଛି ନାଁ ବନାନ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ତାର ପ୍ରମାଣ ତଥ୍ୟ। କଟକ—ଏହି ନାମଟି ଓଡ଼ିଶାର ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତିରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସହରର ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହା ଗୋଟିଏ ଦୀର୍ଘ ସଭ୍ୟତାର ଧାରା, ଏକ ଐତିହାସିକ ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର, ଓଡ଼ିଆ ଚେତନାର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ନାଡ଼ୀକେନ୍ଦ୍ର । ମହାନଦୀ ଓ କାଠଯୋଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ଏହି ସହର ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଓଡ଼ିଶାର ଶାସନ, ବାଣିଜ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ଦିଗଦର୍ଶନ ଦେଇଆସିଛି।
ଗଙ୍ଗ ବଂଶରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୋଗଲ, ମରାଠା ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—କଟକ ରହିଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିରବ ସାକ୍ଷୀ। ଏହା ଥିଲା ରାଜଧାନୀ, ଏହା ଥିଲା ନ୍ୟାୟ ଓ ପ୍ରଶାସନର କେନ୍ଦ୍ର, ଏହା ଥିଲା ଓଡ଼ିଆ ଶିକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନର ଜନ୍ମସ୍ଥଳ। ସେହିପରି, “କଟକ” ନାମଟି କେବଳ ଭୌଗୋଳିକ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ—ଏହା ଗୋଟିଏ ଐତିହ୍ୟବାହୀ ଶବ୍ଦ। କିନ୍ତୁ ଆଜି ଯେତେବେଳେ “କଟକ” ନାମର ଇଂରାଜୀ ବନାନକୁ ନେଇ—Cuttack କି Katak—ତର୍କ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଶ୍ନଟି କେବଳ ଭାଷାଗତ ରହିନଥାଏ। ଏହି ତର୍କ ଆମକୁ ନିଜ ଐତିହ୍ୟ, ଉପନିବେଶୀ ପ୍ରଭାବ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆତ୍ମପରିଚୟ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍ କରାଏ। ନାମର ବନାନ ଏଠାରେ ଏକ ରାଜନୈତିକ–ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଶ୍ନର ରୂପ ନେଇଯାଏ।
ରେଭେନ୍ସାର ଲୁହା ସିନ୍ଦୁକ: ଐତିହ୍ୟର ମୂକ କଥା
ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁକୁ ଆସିଛି ଗୋଟିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାଧାରଣ ଦେଖାଯାଉଥିବା, କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଅର୍ଥବହନ କରୁଥିବା ଏକ ଲୁହା ସିନ୍ଦୁକ। ରେଭେନ୍ସା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ—ପୂର୍ବତନ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ—ପରିସରରେ ପଡ଼ି ରହିଥିବା ଏହି ସିନ୍ଦୁକର ଦେହରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ: KATAK। ବରିଷ୍ଠ ଆଇନଜୀବୀ ଶିଶିର ଦାଶଙ୍କ ସୂଚନା ଏବଂ ରେଭେନ୍ସା ଆଲୁମନି ଆସୋସିଏସନର ସମ୍ପାଦକ ଦୀପକ ମହାନ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ଏହି ସିନ୍ଦୁକ ନୂଆ କରି ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଧୂଳି, ଅବହେଳା ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଆଡ଼ରେ ପଡ଼ି ରହିଥିବା ଏହି ସିନ୍ଦୁକ ହଠାତ୍ ଓଡ଼ିଶାର ଭାଷା–ଇତିହାସ ଆଲୋଚନାର କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଆସିଯାଇଛି। ଏହା କୌଣସି ସାଧାରଣ ଆସବାବପତ୍ର ନୁହେଁ। ଏହା ଗୋଟିଏ ଦଲିଲ, ଯାହା କାଗଜରେ ଲେଖା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଲୁହାରେ ଖୋଦେଇ ହୋଇଛି। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଭାଷା, ଉପନିବେଶୀ ଶାସନ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଗୋଟିଏ ମୂକ ସାକ୍ଷୀ।
KATAK: ବ୍ରିଟିଶ ଲିପିରେ ଓଡ଼ିଆ ଉଚ୍ଚାରଣ
ଆଜି ଆମେ ସାଧାରଣତଃ “Cuttack” ଲେଖୁଛୁ। ସରକାରୀ କାଗଜ, ରେଲୱେ ଷ୍ଟେସନ, ଡାକ ଠିକଣା, ମାପ—ସବୁଠାରେ ଏହି ବନାନଟି ମାନକ ହୋଇଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ବନାନଟି ଐତିହାସିକ ଭାବେ ଅବିଚଳ ନଥିଲା।
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ମିଳୁଥିବା ଦଲିଲ, ମାପ, ଚିଠିପତ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀରେ Katak, Kattak ପରି ବନାନ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। ଏହାର କାରଣ ସରଳ—ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ଓଡ଼ିଆ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ଅନୁକରଣ କରି ନାମ ଲେଖୁଥିଲେ। ରେଭେନ୍ସାର ଏହି ଲୁହା ସିନ୍ଦୁକ ସେହି ସତ୍ୟର ଏକ ଦୃଢ଼ ପ୍ରମାଣ। ବ୍ରିଟିଶ କମ୍ପାନୀ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ଟ୍ରେଜେରୀରେ KATAK ଖୋଦେଇ ହେବାର ଅର୍ଥ—ସେତେବେଳେ ଏହି ବନାନଟି ସରକାରୀ ଓ ଶିଳ୍ପ ମାନଦଣ୍ଡରେ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ନୁହେଁ, ନିଜ ଭାଷାଗତ ସୁବିଧାକୁ ମାନକ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲା। ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ Katak ଧୀରେ ଧୀରେ Cuttack ହୋଇଗଲା। ଏହା ଭାଷାର ସରଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ; ଏହା ଶକ୍ତି, ଶାସନ ଓ ଉପନିବେଶୀ ମନୋଭାବର ପ୍ରତିଫଳନ।
ରେଭେନ୍ସା ଓ ଓଡ଼ିଶାର ଆଧୁନିକତାର ଆରମ୍ଭ
ଯେଉଁ ପାୱାର ହାଉସରେ ଏହି ଲୁହା ସିନ୍ଦୁକ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ପାୱାର ହାଉସ ଓଡ଼ିଶାର ଆଧୁନିକ ଇତିହାସର ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଇଲ୍ଷ୍ଟୋନ୍। ୧୯୨୪ ମସିହାରେ ମୟୁରଭଞ୍ଜର ମହାରାଜା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦେଓଙ୍କ ସେତେବେଳେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର ଆର୍ଥିକ ସହଯୋଗରେ ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା।
ଏହା ଥିଲା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସଂଗଠିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରୟାସ। ରେଭେନ୍ସା କଲେଜର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଇ, ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଆଧୁନିକତାର ଦିଗରେ ଆଗେଇ ନେଇଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମାନେ କେବଳ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ନୁହେଁ—ଏହା ଥିଲା ଆଧୁନିକ ଚେତନାର ପ୍ରତୀକ। ସେହି ପାୱାର ହାଉସରେ ବ୍ୟବହୃତ KATAK ଲେଖା ଲୁହା ସିନ୍ଦୁକ—ଏକାଧାରେ ଶିଳ୍ପ, ଶିକ୍ଷା, ପ୍ରଶାସନ ଓ ଭାଷା ଇତିହାସର ସାକ୍ଷୀ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ଆଧୁନିକତା ଯାତ୍ରାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପ ସହ ଭାଷା ଓ ପରିଚୟ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।
ମ୍ୟୁଜିୟମରେ ଏହାର ସ୍ଥାନ କାହିଁକି ଜରୁରୀ ?
ଆଜି ଏହି ଲୁହା ସିନ୍ଦୁକ ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ଅବହେଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ି ରହିଛି। ଧୂଳି, ଜଙ୍କ ଓ ଅନାଗ୍ରହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହାର ଦେହକୁ ଖାଇଯାଉଛି। ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହେବାର କଥା ନୁହେଁ—ଏହା ଗୋଟିଏ ଐତିହ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ସହିତ ସମାନ।
ଯଦି ଏହି ଟ୍ରେଜେରୀକୁ ସଫା କରି, ଐତିହାସିକ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟେସନ କରି, ମ୍ୟୁଜିୟମରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରାଯାଏ—
• ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଜାଣିପାରିବେ କଟକ ନାମର ଭାଷାଗତ ଯାତ୍ରା
• ଗବେଷକମାନେ ପାଇପାରିବେ ଉପନିବେଶୀ ଦଲିଲର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରମାଣ
• ସାଧାରଣ ଲୋକ ବୁଝିପାରିବେ ଯେ ନାମ ଓ ଭାଷା କିପରି ଶାସନ ସହ ବଦଳେ
ଏହା ରେଭେନ୍ସା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗୌରବର ବିଷୟ ହେବ—କାରଣ ଏହା କେବଳ ଏକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ନୁହେଁ, ଓଡ଼ିଶାର ଆଧୁନିକ ଚେତନାର ଜନ୍ମସ୍ଥଳ।
ବନାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଏକ ଉପନିବେଶୀ ରାଜନୀତି
KATAK ଠାରୁ Cuttack—ଏହି ଯାତ୍ରା କେବଳ ଶବ୍ଦର ନୁହେଁ। ଏହା ଉପନିବେଶୀ ଶାସନର ଏକ ରାଜନୀତି। ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଭାରତୀୟ ନାମକୁ ନିଜ ଭାଷା, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଅନୁଯାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ। ସେଇ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅନେକ ଦେଶୀ ନାମ ନିଜ ମୂଳ ରୂପ ହରାଇଛି—କଟକ ସେହି ତାଲିକାର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ।
ଆଜି Katak ନାମଟି ପୁନଃ ଆଲୋଚନାରେ ଆସିବାର ଅର୍ଥ—ଏହା କୌଣସି ନୂଆ ଦାବି ନୁହେଁ। ଏହା ଗୋଟିଏ ପୁରୁଣା ସତ୍ୟର ପୁନଃସ୍ମରଣ, ଯାହାକୁ ଆମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅଣଦେଖା କରିଥିଲୁ।
ଐତିହ୍ୟକୁ ଧରି ରଖିବାର ପରୀକ୍ଷା
KATAK ଲେଖାଯାଇଥିବା ସେହି ଲୁହା ସିନ୍ଦୁକ ଆମକୁ ଗୋଟିଏ ସରଳ କଥା ମନେ ପକାଇ ଦେଉଛି—
ଐତିହ୍ୟ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ସବୁବେଳେ ଦେଖୁନାହୁଁ। ଯଦି ଆମେ ଆଜି ଏହି ସାକ୍ଷୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିପାରୁନାହୁଁ, ତେବେ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଆମେ କ’ଣ ଛାଡ଼ିଯିବୁ?
KATAK ଠାରୁ Cuttack ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଯାତ୍ରା କେବଳ ବନାନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ—ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ସଭ୍ୟତା, ସ୍ମୃତି ଓ ଆତ୍ମପରିଚୟର ଗୋଟିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା—ରେଭେନ୍ସା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ, ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଓ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଆ ସମାଜର ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱ।
also read https://purvapaksa.com/speaker-om-birla/
