ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ପଦସ୍ଥ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ବ୍ୟାପକ ବଦଳି ସଂକ୍ରାନ୍ତୀୟ ବିଜ୍ଞପ୍ତିକୁ ଯେତେବେଳେ ମନଦେଇ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା କେବଳ ଏକ ରୁଟିନ୍ ନୋଟିଫିକେଶନ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରବନ୍ଧର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଲାଗେ—ଏହି ପ୍ରଶାସନିକ ପରିଚାଳନାରେ କୌଣସି ଗଭୀର ଧାରା ବହୁଛି । ସେହି ଧାରାର ନାମ—“ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ” ବ୍ୟାଧି । ବିଜ୍ଞପ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଉଛି—ଅଧିକାଂଶ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ମୂଳ ପଦବୀ ସହ ଅନେକ ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି । କେଉଁଠି ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ଦୁଇଟି ରାଜସ୍ୱ ଡିଭିଜନର ଭାର ନେଉଛନ୍ତି, କେଉଁଠି ଜଣେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶ ପରିଷଦର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ଦୂରରୁ ପରିଚାଳନା କରୁଛନ୍ତି। ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି—ଏହା କେବଳ ଅସ୍ଥାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କି? ନା କି ପ୍ରଶାସନିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଲକ୍ଷଣ?
ପ୍ରଶାସନର ମୂଳ ଦର୍ଶନ: କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ବନାମ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ
ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳ ଧାରଣା ହେଉଛି—ଦାୟିତ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟ ବଣ୍ଟନ । ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଭାଗ ଓ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଧିକାରୀ—ଏହି ତ୍ରିକୋଣୀୟ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରଶାସନର ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଦୁଇ, ତିନି କିମ୍ବା ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ଭିତି ଅସ୍ଥିର ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ।
ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ରାଜସ୍ୱ କମିଶନରଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ କମିଶନରଙ୍କ ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସେଥିସହ ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳ ବିକାଶ ପରିଷଦର ଭାର ଦେବା—ଏହା କେବଳ ପ୍ରଶାସନିକ ସମନ୍ୱୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଗଭୀର ସଂକେତ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଆମର ପ୍ରଶାସନ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣର ଦର୍ଶନରୁ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣର ଅସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟକୁ ବାଛୁଛି।
“ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ” ବ୍ୟାଧିର ମୂଳ କାରଣ
ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତିର କାରଣ କ’ଣ ?
୧. ଖାଲି ପଦବୀର ପ୍ରଚୁରତା: ଅନେକ ପଦବୀ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଖାଲି ରହିଯାଉଛି। ନିଯୁକ୍ତି ବିଳମ୍ବ, ପଦୋନ୍ନତିର ଜଟିଳତା କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସନିକ ଅସମନ୍ୱୟ—ଏହାର ପରିଣାମ ହେଉଛି ଅତିରିକ୍ତ ଭାର।
୨. ବିଶ୍ୱାସର ସଂକୋଚନ: କେତେକ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭରସା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅବମୂଲ୍ୟାୟନ—ଏହା ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ଅସମତୁଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
୩. ରାଜନୈତିକ ସୁବିଧାବାଦ: କେତେକ ସମୟରେ ନିଷ୍ଠା କିମ୍ବା ସମନ୍ୱୟ ଭିତ୍ତିକରେ ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ।
୪. ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାରର ଅଭାବ: ଦୀର୍ଘମିୟାଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ ଗଠନରେ ଅସମର୍ଥତା।
ପ୍ରଭାବ: ଦକ୍ଷତାର ହ୍ରାସ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ଏକାଧିକ ଭାର ବୋହନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଥମିକ ଦାୟିତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷତା ହ୍ରାସ ପାଇପାରେ। ପ୍ରଶାସନ କେବଳ ଆଦେଶ ଜାରି କରିବା ନୁହେଁ; ଏହା ମାଟିସ୍ତରର ନିରୀକ୍ଷଣ, ନିୟମିତ ସମୀକ୍ଷା, ଓ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ। ଦୂରରୁ ପରିଚାଳନା କରିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ସମସ୍ୟାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ। ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳ ବିକାଶ ପରିଷଦ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍ଥାକୁ ଯଦି ଦୂରସ୍ଥ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖାଯାଏ, ସେଥିରେ ନୀତି ଓ ଭୂମିସ୍ତରର ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ବଢ଼ିଯାଏ।
ପ୍ରଶାସନର ମାନସିକ ପ୍ରଭାବ
ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ କେବଳ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ନୁହେଁ; ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଅଧିକ ଭାର ମାନସିକ ଚାପ ବଢ଼ାଏ। ଏହା ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଗୁଣମାନ କମାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଏହା ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଲାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଲୋକତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ
ପ୍ରଶାସନ ହେଉଛି ଲୋକତନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଂଶ। ଯଦି ପ୍ରଶାସନିକ ଗଠନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ତେବେ ନୀତିର ଲାଭ ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପହଞ୍ଚେନାହିଁ। ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦୀର୍ଘମିୟାଦରେ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ଧାରଣାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ। ଯଦି ଏକ ଅଧିକାରୀ ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳର ଭାର ନେଉଛନ୍ତି, ତେବେ କୌଣସି ଅସଫଳତାର ଦାୟିତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅଭିଜ୍ଞତା
ବିକଶିତ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ “acting charge” କିମ୍ବା “additional charge” ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା। କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ସମୟସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହାକୁ ଜାରି ରଖାଯାଏନାହିଁ। ଆମର ପ୍ରଶାସନ ଯଦି ଏହାକୁ ନିୟମରେ ପରିଣତ କରେ, ତେବେ ସେଥିରେ ଗଠନାତ୍ମକ ସମସ୍ୟା ରହିଛି।
୧. ଖାଲି ପଦବୀର ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ।
୨. ଦାୟିତ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟ ବଣ୍ଟନ।
୩. ସମୟସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ “ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ”।
୪. ମାଟିସ୍ତରର ସମୀକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବା।
୫. ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ୟାଡର ପୁନର୍ଗଠନ।
“ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ” ବ୍ୟାଧି ଏକ ସତର୍କ ସଙ୍କେତ। ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ପ୍ରଶାସନ ତା’ର ମୂଳ ଗଠନରେ କୌଣସି ଚାପ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଏହାକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇପାରେନାହିଁ। ପ୍ରଶାସନର ସଂସ୍କାର କେବଳ ନୂତନ ନୀତି ନୁହେଁ; ଏହା ଦାୟିତ୍ୱର ସଠିକ୍ ବଣ୍ଟନ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ଶକ୍ତିକରଣରେ ରହିଛି। ଯଦି ଆମେ ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଏବେ ରୋକିପାରିବା, ତେବେ ପ୍ରଶାସନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ। ନାହିଁହେଲେ ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହେବ—ଯାହା ଦୀର୍ଘମିୟାଦରେ ଶାସନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେବ। ପ୍ରଶାସନ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟର ମେଦୁଲାସ୍ପନ୍ଦନ। ଏହାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଭାରରେ ନମାଇଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
also read https://purvapaksa.com/rahul-gandhi-4/
‘ମୁଁ ରାହୁଲବାଦୀ ନୁହେଁ, କେସି ଭେଣୁ ଗୋପାଳ ଜଣେ ଦୁର୍ବୁତ୍ତ’ ।। Rahul gandhi
