୧୯୭୬ ମସିହାର ଭାରତ। ଦେଶରେ ଲାଗୁ ହୋଇଥାଏ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ବା ଇମରଜେନ୍ସି। ସମ୍ବିଧାନର ମୂଳ ଅଧିକାରକୁ ଛଡ଼ାଇ ନିଆଯାଇଥିଲା, ବିରୋଧୀ ନେତାମାନେ ଜେଲ୍ରେ ଆଉ ପ୍ରେସ୍ ଉପରେ କଡ଼ା କଟକଣା। କିନ୍ତୁ ସେହି ସମୟରେ ଦିଲ୍ଲୀର କ୍ଷମତା କରିଡରରେ ଜଣେ ଏମିତି ଯୁବନେତା ଉଭା ହୋଇଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ ପୂରା ସରକାର ନାଚୁଥିଲା। ସେ ଥିଲେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସାନ ପୁଅ— ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ।
କିନ୍ତୁ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସେହି କ୍ଷମତା ପଛରେ ଏପରି ଜଣେ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାଁ ଶୁଣିଲେ ପୁରୁଣା ଦିଲ୍ଲୀର ଜାମା ମସଜିଦ୍ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ତ ଥଣ୍ଡା ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ଧଳା ଶିଫନ୍ ଶାଢ଼ୀ, ଆଖିରେ ବଡ଼ ଚଷମା ଆଉ ଚେହେରାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଅନ୍ଦାଜ। ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଥିଲେ— “ଇମରଜେନ୍ସିର ଗ୍ଲାମର ଗାର୍ଲ”। ସେ ଆଉ କେହି ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଥିଲେ ରୁଖ୍ସାନା ସୁଲତାନା— ବଲିଉଡ୍ ଅଭିନେତ୍ରୀ ଅମୃତା ସିଂହଙ୍କ ମାଆ ଏବଂ ସାରା ଅଲ୍ଲୀ ଖାନ୍ଙ୍କ ଆଈ!
ରୁଖ୍ସାନା ସୁଲତାନା କିଏ ଥିଲେ? ଏକ ସାଧାରଣ ବୁଟିକ୍ ଚଲାଉଥିବା ମହିଳା କିଭଳି ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଏତେ ନିକଟତର ହେଲେ? କାହିଁକି ୧୮ ବର୍ଷର ଯୁବକଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ୬୦ ବର୍ଷର ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ ଗାଡ଼ି ଦେଖିଲେ ଘର ଭିତରେ ଲୁଚି ଯାଉଥିଲେ? ଏବଂ କିଭଳି ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ୧୯୭୭ ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସକୁ ଐତିହାସିକ ପରାଜୟର ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା? ଆଜିର ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଜାଣନ୍ତୁ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ଓ ରୁଖ୍ସାନା ସୁଲତାନାଙ୍କ ସେହି କଳା ଇତିହାସର ଅକୁହା କାହାଣୀ।
୨୫ ଜୁନ୍ ୧୯୭୫। ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଦେଶରେ ଇମରଜେନ୍ସି ଘୋଷଣା କଲେ ଏବଂ ତା’ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ୨୦-ସୂତ୍ରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ। କିନ୍ତୁ ସରକାରରେ କୌଣସି ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦବୀରେ ନ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ନିଜସ୍ୱ ୫-ସୂତ୍ରୀ ଏଜେଣ୍ଡା ଘୋଷଣା କଲେ। ସେଥିରେ ଥିଲା:
- ବୃକ୍ଷରୋପଣ,
- ଯୌତୁକ ପ୍ରଥା ଉଚ୍ଛେଦ,
- ନିରକ୍ଷରତା ଦୂରୀକରଣ,
- ବସ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦ ଓ ସହର ସୁନ୍ଦରୀକରଣ,
- ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବିବାଦୀୟ— ପରିବାର ନିୟୋଜନ ବା ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ (ନସବନ୍ଦୀ)।
ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ଚାହୁଁଥିଲେ ଭାରତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶ ଭଳି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ବିକଶିତ ହେଉ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଭାରତର ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ସମସ୍ୟାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଜନସଂଖ୍ୟା। କିନ୍ତୁ ଏହି ନୀତିକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଜୋର-ଜବରଦସ୍ତ ଲଦି ଦିଆଗଲା।
ସେତେବେଳେ ମୁସଲିମ୍ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଶଙ୍କା ଥିଲା ଯେ ଏହି ପରିବାର ନିୟୋଜନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସେମାନଙ୍କ ଜନସଂଖ୍ୟା କମାଇବା ପାଇଁ ଏକ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର। ତେଣୁ ପୁରୁଣା ଦିଲ୍ଲୀର ମୁସଲିମ୍ ବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ ଯେପରିକି ଜାମା ମସଜିଦ୍ ଓ ଚାନ୍ଦନୀ ଚୌକ୍ରେ ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ସରକାରଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା। ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ଚାହୁଁଥିଲେ ଜାମା ମସଜିଦ୍ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହିଁ ‘ହମ୍ ଦୋ, ହମାରେ ଦୋ’ ର ବାର୍ତ୍ତା ସାରା ଦେଶକୁ ଯାଉ। ଆଉ ଏହି କାମ ପାଇଁ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ ରୁଖ୍ସାନା ସୁଲତାନା।
ରୁଖ୍ସାନା ସୁଲତାନା କିଏ ଥିଲେ? ପ୍ରକୃତରେ ସେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଏକ ବୁଟିକ୍ ଚଳାଉଥିଲେ ଏବଂ କମିଶନରେ ହୀରା ଗହଣା ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ। ସେ ନା ଡାକ୍ତର ଥିଲେ, ନା ତାଙ୍କର କୌଣସି ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ସେବାର ଅଭିଜ୍ଞତା ଥିଲା। କୁହାଯାଏ, ଦିନେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ତାଙ୍କ ବୁଟିକ୍କୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ ସହ ପ୍ରଥମ ଦେଖା ହୋଇଥିଲା। ଧଳା ଶିଫନ୍ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିଥିବା ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ କଥାବାର୍ତ୍ତାର ଶୈଳୀ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
ଦ୍ୱିତୀୟ ସାକ୍ଷାତରେ ରୁଖ୍ସାନା ନିଜେ କଂଗ୍ରେସ ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏତେ ଭରସା କଲେ ଯେ, କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଜରିଆରେ ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କୁ ସେ ସମୟରେ ୮୪,୦୦୦ ଟଙ୍କା (ଯାହା ଆଜିର ହିସାବରେ ପ୍ରାୟ ୮୪ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ସହ ସମାନ) ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା। ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦିଆଗଲା— ଜାମା ମସଜିଦ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ୮,୦୦୦ ଲୋକଙ୍କ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ କରିବା।
ରୁଖ୍ସାନା ସେଠାରେ ୬ଟି କ୍ୟାମ୍ପ୍ ଖୋଲିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ “ଆଇସ୍କ୍ରିମ୍ ଫ୍ରେଣ୍ଡ୍” ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଉଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ଚାରିଜଣ ଅତି ନିକଟତର ବ୍ୟକ୍ତି— ଜଗଦୀଶ ଟାଇଟଲର୍, କମଲନାଥ, ସଜ୍ଜନ କୁମାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୁଖ୍ସାନା ଥିଲେ ଏକମାତ୍ର ମହିଳା। ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଏପରି ଥିଲା ଯେ ବଡ଼ ବଡ଼ ବ୍ୟବସାୟୀ ଲାଇସେନ୍ସ ପାଇବା ପାଇଁ ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ ଆଗରେ ହାତ ଯୋଡୁଥିଲେ।
ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥମେ ରୁଖ୍ସାନା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ମୁଜାଫରନଗରର ଦୁଇ ଜଣ ଧର୍ମଗୁରୁ (ଇମାମ) ଶରୀଫ ଅହମ୍ମଦ ଓ ନୁର ମହମ୍ମଦଙ୍କୁ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ ପାଇଁ ରାଜି କରାଇ ସେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆଖିରେ ବଡ଼ ସଫଳତା ହାସଲ କରିଥିଲେ। ସଞ୍ଜୟ ସେହି ଇମାମମାନଙ୍କୁ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ସହ ୧୦୧ ଟଙ୍କା ପୁରସ୍କାର ଦେଇଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ ୮,୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ଟାର୍ଗେଟ୍ ପୂରଣ କରିବା ନିଶାରେ ଏହି ଅଭିଯାନ ଅତ୍ୟାଚାରରେ ପରିଣତ ହେଲା।
ଅଭିଯୋଗ ଆସିଲା ଯେ, ନିଜ ଟାର୍ଗେଟ୍ ପୂରା କରିବାକୁ ରୁଖ୍ସାନା ପୋଲିସ ଓ ପ୍ରଶାସନର ସାହାଯ୍ୟରେ ୧୮ ବର୍ଷର ଯୁବକଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନୂଆ ବିବାହ କରିଥିବା ନିଃସନ୍ତାନ ଯୁବକ ଏବଂ ୬୦ ବର୍ଷର ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଟେକିନେଇ ନସବନ୍ଦୀ କରାଉଥିଲେ। ପୁରୁଣା ଦିଲ୍ଲୀର ଗଳିକନ୍ଦିରେ ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ କାର୍ ଦେଖିବା ମାତ୍ରେ ଲୋକେ ଚିତ୍କାର କରି କହୁଥିଲେ— “ରୁଖ୍ସାନା ଆସିଗଲେ, ପଳାଅ!” ପୁରୁଷମାନେ ନିଜ ଘରେ ଲୁଚି ରହୁଥିଲେ କିମ୍ବା ସହର ଛାଡ଼ି ପଳାଉଥିଲେ। ୮,୦୦୦ ଟାର୍ଗେଟ୍ ବଦଳରେ ରୁଖ୍ସାନା ୧୩,୦୦୦ ବନ୍ଧ୍ୟାକରଣ କରାଇ ରେକର୍ଡ କରିଥିଲେ ସତ, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧର ନିଆଁ ଜଳି ଉଠିଥିଲା।
ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ ନାମ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିବା ସବୁଠାରୁ ଦୁଃଖଦ ଓ ରକ୍ତାକ୍ତ ଘଟଣା ଥିଲା— ତୁର୍କମାନ ଗେଟ୍ ଗୁଳିକାଣ୍ଡ (୧୯୭୬)।
ସୁନ୍ଦରୀକରଣ ଅଭିଯାନ ନାଁରେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ପୁରୁଣା ଦିଲ୍ଲୀର ବସ୍ତି ଓ ଘର ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ବୁଲଡୋଜର ପଠାଇଥିଲେ। ୧୮ ଏପ୍ରିଲ୍ ୧୯୭୬ରେ ତୁର୍କମାନ ଗେଟ୍ରେ ଲୋକଙ୍କ ଘର ଭଙ୍ଗାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହା ବିରୋଧରେ ବିରାଟ ବିକ୍ଷୋଭ ହେଲା, ପୋଲିସ ଗୁଳି ଚଳାଇଲା ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୨୦ ଜଣ ନିରୀହ ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଲେ।
ଏଠାରେ ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ ଭୂମିକା କ’ଣ ଥିଲା? ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ବୁଲଡୋଜର ଚାଲିବା ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ କେବଳ ରୁଖ୍ସାନା ହିଁ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ବୁଝାଇ ଏହି ଉଚ୍ଛେଦ ରୋକିପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ଅଭିଯୋଗ ହୁଏ, ରୁଖ୍ସାନା ସେମାନଙ୍କ ଆଗରେ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଥିଲେ— ଯଦି ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକେ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ ୩୦୦ ଲୋକଙ୍କୁ ନସବନ୍ଦୀ ପାଇଁ ଆଣିଦେବେ, ତେବେ ଯାଇ ସେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ସହ କଥା ହେବେ। ଲୋକେ ଏହି ଅପମାନଜନକ ସର୍ତ୍ତ ମାନିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତା’ ପରେ ଘଟିଲା ସେହି ରକ୍ତାକ୍ତ ନରସଂହାର।
ବରିଷ୍ଠ ଲେଖିକା କୁମକୁମ୍ ଚଢ଼ାଙ୍କ ଭାଷାରେ: “ଲୋକେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିଲେ, କାରଣ ରୁଖ୍ସାନା ସୁଲତାନା ତାଙ୍କ ନାମରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅତ୍ୟାଚାର ଚଳାଇଥିଲେ।”
୨୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୭୭ରେ ଦେଶରୁ ଇମରଜେନ୍ସି ହଟାଇ ଦିଆଗଲା। ୧୯୭୭ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସରକାର ଧୂଳିସାତ୍ ହୋଇଗଲା। ଉତ୍ତର ଭାରତରେ କଂଗ୍ରେସ ଶୋଚନୀୟ ଭାବେ ହାରିଲା, ବିଶେଷ କରି ମୁସଲିମ୍ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଭୋଟ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଂଗ୍ରେସ ବିରୋଧରେ ଗଲା।
ନିର୍ବାଚନ ହାରିବା ପରେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ରୁଖ୍ସାନା ସୁଲତାନାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଭାବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଛି। ତେଣୁ ସେ ଚତୁରତାର ସହ ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କୁ ନିଜଠାରୁ ଏବଂ କଂଗ୍ରେସରୁ ଦୂରେଇ ଦେଲେ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ୧୯୮୦ ଦଶକରେ ରୁଖ୍ସାନାଙ୍କ ଝିଅ ଅମୃତା ସିଂହ ବଲିଉଡ୍ର ସୁପରଷ୍ଟାର୍ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁଖ୍ସାନା ସୁଲତାନାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ କ୍ୟାରିଅର୍ ସେଇଠି ଶେଷ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ସେ ଇତିହାସର ଗୁମନାମୀ ଅନ୍ଧାରରେ ହଜିଗଲେ।
