ରାଜନୀତିର କରିଡରରେ, କ୍ଷମତାର ଅନ୍ତରାଳରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଘଟଣା ଘଟେ, ତାହା କୌଣସି ରୋମାଞ୍ଚକର ଜାସୁସୀ ଉପନ୍ୟାସ କାହାଣୀଠାରୁ କୌଣସି ଗୁଣରେ କମ୍ ନୁହେଁ। ଆଜି ଆମେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ୧୯୭୭ ରୁ ୧୯୮୧ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଏପରି ଏକ ଘଟଣାକ୍ରମ ଉପରେ, ଯାହା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ମୋଡ଼ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା।
ଆଜିର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରସଙ୍ଗ— କିପରି ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କିମ୍ବା ସର୍ତ୍ତର ଅବମାନନା ପାଇଁ ଦେଶକୁ ଏକ ବଡ଼ ମୂଲ୍ୟ ପରିଶୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ କିପରି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ହାସଲ ନ ହେବାରୁ ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହଙ୍କ ସରକାରକୁ ମାତ୍ର କିଛି ଦିନରେ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ।
କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ୧୯୭୭ରୁ, ଯେତେବେଳେ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି (Emergency) ପରେ ହୋଇଥିବା ନିର୍ବାଚନରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି ନିଜର ପାରମ୍ପରିକ ରାୟବେରେଲି ଆସନରେ ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେଶରେ ଜନତା ପାର୍ଟିର ସରକାର ଗଠନ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଚିକମଙ୍ଗୁର ଲୋକସଭା ଆସନ ଖାଲି କରାଗଲା ଏବଂ ସେଠାରୁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି ଉପନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିଲେ।
ସେତେବେଳେ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ଦେବରାଜ ଉର୍ସ। କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ଅତି ନିକଟତମ କିଛି ନେତା ଯଥା ଆର. ଗୁଣ୍ଡୁ ରାଓ ଏବଂ ଫୈଜ ଅହମଦ ଖାଁ ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ପାଖରେ ଚୁଗୁଲି କଲେ ଯେ ଦେବରାଜ ଉର୍ସ ଉପରକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ଭିତରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ କଂଗ୍ରେସର ଏକ ନାରା ବହୁତ ଲୋକପ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲା— “ଏକ ଶେରନୀ, ସୌ ଲଙ୍ଗୁର, ଚିକମଙ୍ଗୁର, ଚିକମଙ୍ଗୁର!” ଏହି ନିର୍ବାଚନରେ ଜର୍ଜ ଫର୍ଣ୍ଣାଣ୍ଡିସ୍ ଜନତା ପାର୍ଟିର ପକ୍ଷରୁ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରାନ୍ତକୁ ମାତ୍ ଦେଇ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି ଏହି ନିର୍ବାଚନରେ ବହୁମତରେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ।
ଏହି ବିଜୟ ପରେ ଜନତା ପାର୍ଟିର ବରିଷ୍ଠ ନେତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ବିଚଳିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ୧୯ ଡିସେମ୍ବରରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧିଙ୍କୁ ସଂସଦୀୟ କମିଟିର ଅବମାନନା (Parliamentary Privilege) ମାମଲାରେ ଗିରଫ କରାଗଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଲୋକସଭା ସଦସ୍ୟତା ରଦ୍ଦ କରାଗଲା।
୧୯୭୯ର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବରାଜ ଉର୍ସ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧିଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ‘କଂଗ୍ରେସ (ୟୁ)’ ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ଜନତା ପାର୍ଟି ସହିତ ହାତ ମିଳାଇଲେ। ସେତେବେଳେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଚେନ୍ନା ରେଡ୍ଡୀ କଂଗ୍ରେସର ଏକମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିରହିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ କିଛି ପ୍ରମୁଖ ଶିଳ୍ପପତି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧିଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସହଯୋଗ ଯୋଗାଇଦେଲେ।
ସେତେବେଳେ ଚେନ୍ନା ରେଡ୍ଡୀ ପ୍ରତି ମାସରେ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଏୟାରଲାଇନ୍ସର ଜାହାଜରେ ବହୁତ ବଡ଼ ସୁଟକେସ୍ ଭର୍ତ୍ତି କରି ଟଙ୍କା ଆଣୁଥିଲେ ଏବଂ ଦିଲ୍ଲୀ ବିମାନବନ୍ଦରରୁ ସିଧାସଳଖ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ବାସଭବନକୁ ଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ବିମାନବନ୍ଦରରେ ସ୍ୱାଗତ କରିବା ପାଇଁ ସେତେବେଳେ ଆଇବି (IB) ରୁ ହଟାଯାଇଥିବା ଅଧିକାରୀ ତଥା ପରବର୍ତ୍ତୀ କମିଶନର ଟି.ଭି. ରାଜେଶ୍ୱର ଯାଉଥିଲେ।
୧୯୭୯ ଜୁନ୍ ମାସରେ ‘ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଏକ୍ସପ୍ରେସ’ରେ ଅରୁଣ ସୌରୀ ଏକ ବିସ୍ଫୋରକ ଖବର ଛାପିଲେ ଯେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ମେହେରୋଲୀ ଫାର୍ମ ହାଉସ୍ରେ ବହୁ ପରିମାଣର କଳାଧନ ଲୁଚାଯାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ଗୁଇନ୍ଦା ବିଭାଗ (IB) ଜବତ କରିଛି। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଖବର ଲିକ୍ ହେବା ପରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋରାର୍ଜୀ ଦେସାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ତଦନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ତଦନ୍ତରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ ଆଇବିର ଜଏଣ୍ଟ ଡାଇରେକ୍ଟର ଭି.ଭି. ନାଗରକର ଏହି ଖବର ଲିକ୍ କରିଥିଲେ। ମୋରାର୍ଜୀ ଦେସାଇ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ମୂଳ କ୍ୟାଡର ମହାରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ।
ଏହି ସମୟରେ ଜନତା ପାର୍ଟି ଭିତରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କଳହ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ମୋରାର୍ଜୀ ଦେଶାଇ ସରକାରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅନାସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତାବ ଆସିଲା ଏବଂ ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହ କଂଗ୍ରେସ ସହିତ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଜନତା ପାର୍ଟି ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ କଂଗ୍ରେସର ବାହ୍ୟ ସମର୍ଥନରେ ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହ ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଥିଲା— ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି କାହିଁକି ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କରାଇଲେ ଏବଂ ଲୋକସଭାରେ ସମର୍ଥନ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପୂର୍ବରୁ କାହିଁକି ହଠାତ୍ ସମର୍ଥନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେଲେ?
ରହସ୍ୟର ପରଦା ଖୋଲି ଟି.ଭି. ରାଜେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ଯେ— କଂଗ୍ରେସର ସମର୍ଥନ କୌଣସି ବିନା ସର୍ତ୍ତରେ ନଥିଲା!
ସର୍ତ୍ତ ଏହା ଥିଲା ଯେ, ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଥିବା ସମସ୍ତ ଦୁର୍ନୀତି ମାମଲା ଏବଂ ଆଇନଗତ ମକଦ୍ଦମାକୁ ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହ ସରକାର ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେବେ। କେବଳ ଏହି ସର୍ତ୍ତ ପୂରଣ ହେଲେ ହିଁ କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ଲୋକସଭାରେ ତାଙ୍କ ସରକାରକୁ ସମର୍ଥନ ଦେବ ବୋଲି ସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହ ଏହି ସର୍ତ୍ତରେ ରାଜି ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜଣାଇଦେଲେ ଯେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାମଲା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଯଦି ସେ ଏପରି କରନ୍ତି, ତେବେ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରବଳ ନିନ୍ଦା ହେବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନଚିହ୍ନ ଲାଗିବ।
ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହ ମାମଲା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବାକୁ ମନା କରିଦେବାକ୍ଷଣି, ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି ମାତ୍ର କିଛି ଦିନ ଭିତରେ ତାଙ୍କ ସରକାରରୁ ସମର୍ଥନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଲୋକସଭାର ସାମ୍ନା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଆସ୍ଥା ଭୋଟ୍ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ। ୧୯୭୯ ଅଗଷ୍ଟରେ ଲୋକସଭା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଦେଶ ମୁଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ (Mid-term Election) ର ବୋଧ ଚାପି ଦିଆଗଲା।
ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧି ଏହାକୁ ଜମା ବିଚାର କଲେ ନାହିଁ ଯେ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ଏହାର କିପରି ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ କିମ୍ବା ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ କେତେ ଅସୁବିଧା ହେବ। ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଯେ, ଯେଉଁ ସରକାର ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଏବଂ ପାର୍ବାରିକ ମାମଲା ରଦ୍ଦ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ସେ ସରକାରକୁ ସେ କଦାପି ବଞ୍ଚାଇବେ ନାହିଁ।
କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ଥିଲା। ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ସେ ଏକ ବିରାଟ ବହୁମତ ସହିତ ପୁଣିଥରେ କ୍ଷମତାକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ନିଜ ମନମୁତାବକ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଆମକୁ ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ—
“ରାଜନୀତିରେ କିଛି ବି ମାଗଣାରେ ମିଳେ ନାହିଁ! (There are no free lunches.) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷର ଏକ ମୂଲ୍ୟ ପରିଶୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।”
ଚୌଧୁରୀ ଚରଣ ସିଂହ ସେହି ମୂଲ୍ୟ ପରିଶୋଧ କରିବାକୁ ମନା କରିଦେଲେ, ତେଣୁ ସେ ଦେଶର ଏପରି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇ ରହିଗଲେ ଯିଏ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଲୋକସଭାର ସାମ୍ନା କରିପାରିନଥିଲେ।
