ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିରହିଥିବା କୂଟନୈତିକ ତିକ୍ତତା ଓ ସୀମାପାର ଆତଙ୍କବାଦ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ୧୯୬୦ ମସିହାର ଐତିହାସିକ ‘ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ଚୁକ୍ତି’ ପୁଣି ଥରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଚର୍ଚ୍ଚାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ପାଲଟିଛି। ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଚୁକ୍ତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିସ୍ଥିତି, ଜଳବାୟୁ ସଙ୍କଟ ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ସଂଶୋଧନ ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନକୁ ନୋଟିସ୍ ଜାରି କରାଯିବା ପରେ ଏହି ୬ ଦଶନ୍ଧିର ପୁରୁଣା ଚୁକ୍ତିନାମାର ଇତିହାସ, ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ର ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ଏବଂ ଆମେରିକାର ଭୂମିକା ଉପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ନଜର ରହିଛି। ବିଶ୍ୱ ଇତିହାସରେ ଏହା ଏକମାତ୍ର ଚୁକ୍ତିନାମା, ଯାହା ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ତିନୋଟି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ (୧୯୬୫, ୧୯୭୧ ଓ ୧୯୯୯ କାର୍ଗିଲ୍ ଯୁଦ୍ଧ) ସତ୍ତ୍ୱେ ଅତୁଟ ରହିଆସିଛି।
କିପରି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା ଏହି ଚୁକ୍ତି?
୧୯୪୭ ମସିହାରେ ଭାରତ ବିଭାଜନ ପରେ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଅବବାହିକାର ଜଳ ବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଭାରତ ଉପରମୁଣ୍ଡରେ ଥିବାରୁ ପାକିସ୍ତାନ ନିଜ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପାଣି ନମିଳିବା ଭୟରେ ଆଶଙ୍କିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା।
- ୯ ବର୍ଷର ଦୀର୍ଘ ବୁଝାମଣା : ପ୍ରାୟ ଏକ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ଚାଲିଥିବା ଜଟିଳ ଆଲୋଚନା ପରେ ୧୯୬୦ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯ ତାରିଖରେ କରାଚୀଠାରେ ଏହି ଚୁକ୍ତିନାମା ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା।
- ମୁଖ୍ୟ ହସ୍ତାକ୍ଷରକାରୀ : ତତ୍କାଳୀନ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହରୁ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଫିଲ୍ଡ ମାର୍ଶାଲ୍ ଆୟୁବ୍ ଖାନ ଏହି ଐତିହାସିକ ଦସ୍ତାବିଜ୍ରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଥିଲେ।
- ତୃତୀୟ ପକ୍ଷ ଭାବେ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ : ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତତ୍କାଳୀନ ଉପାଧ୍ୟକ୍ଷ ଡବ୍ଲ୍ୟୁ.ଏ.ବି. ଇଲିଫ୍ ଏଥିରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଓ ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟର୍ ଭାବେ ହସ୍ତାକ୍ଷର କରିଥିଲେ।
ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନ: ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନକୁ କ’ଣ ମିଳିଥିଲା?
ଏହି ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀର ୬ଟି ପ୍ରମୁଖ ନଦୀକୁ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା:
- ପୂର୍ବ ନଦୀ : ରାଭି, ବିୟାସ୍ ଏବଂ ସତଲେଜ୍ ,ଏହି ତିନୋଟି ନଦୀର ସମସ୍ତ ଜଳ ଉପରେ ଭାରତକୁ ଅସୀମିତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା।
- ପଶ୍ଚିମ ନଦୀ : ସିନ୍ଧୁ, ଝେଲମ୍ ଏବଂ ଚେନାବ୍, ଏହି ତିନୋଟି ନଦୀର ଅଧିକାଂଶ ଜଳ ପାକିସ୍ତାନକୁ ଆବଣ୍ଟିତ କରାଯାଇଥିଲା।
- ଜଳ ବିଭାଜନ ଅନୁପାତ : ସମୁଦାୟ ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ପ୍ରଣାଳୀର ପ୍ରାୟ ୮୦% ଜଳ ପାକିସ୍ତାନକୁ ଏବଂ ମାତ୍ର ୨୦% ଜଳ ଭାରତକୁ ମିଳିଥିଲା। ଭାରତକୁ ପଶ୍ଚିମ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ କେବଳ ସୀମିତ ଜଳସେଚନ ଏବଂ ପାଣି ସଂରକ୍ଷଣ ନକରି ‘ରନ୍-ଅଫ୍-ଦି-ରିଭର୍’ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ନିର୍ମାଣ କରିବାର ଅଧିକାର ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଭୂ-ରାଜନୀତି ଓ ଆମେରିକାର ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ଭୂମିକା
- ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ (Cold War) ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ଶାନ୍ତି ବଜାୟ ରଖିବା ଏବଂ ସୋଭିଏତ୍ ୟୁନିଅନ୍ର ପ୍ରଭାବକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଆମେରିକା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ବିବାଦର ସ୍ଥାୟୀ ସମାଧାନ ହେଉ।
- ଆମେରିକା ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଡ୍ୱାଇଟ୍ ଆଇଜେନହାୱାର୍ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ପାକିସ୍ତାନରେ ବିରାଟ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ (ତାରବେଲା ଓ ମଙ୍ଗଳା ଡ୍ୟାମ୍) ପାଇଁ ବିପୁଳ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନ ଓ ଋଣ ଯୋଗାଇ ଦେଇଥିଲେ।
- ଭାରତ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୟରେ ସଦ୍ଭାବନା ଦେଖାଇ ପାକିସ୍ତାନକୁ ବିଶାଳ ଜଳଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ବଡ଼ ଅଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।
ବିବାଦର କାରଣ: କିଶନଗଙ୍ଗା ଓ ରାତଲେ ପ୍ରକଳ୍ପ
ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରର ବିକାଶ ପାଇଁ ଭାରତ ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରେ, ପାକିସ୍ତାନ ସେଥିରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରି ଆସିଛି।
- ନିରନ୍ତର ଆପତ୍ତି : କିଶନଗଙ୍ଗା (୩୩୦ ମେଗାୱାଟ୍) ଏବଂ ଚେନାବ୍ ନଦୀ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ରାତଲେ (୮୫୦ ମେଗାୱାଟ୍) ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ନେଇ ପାକିସ୍ତାନ ବାରମ୍ବାର ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ ହେଗ୍ସ୍ଥିତ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ଅଦାଲତ ର ଦ୍ୱାରସ୍ଥ ହୋଇଛି।
- ଚୁକ୍ତିନାମାର ଅପବ୍ୟବହାର : ପାକିସ୍ତାନ ଏହି ବୈଷୟିକ ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କାଶ୍ମୀରରେ ଭାରତର ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ନେଇ ଭାରତ ଅଭିଯୋଗ କରିଛି।
ଭାରତର କଠୋର ଆଭିମୁଖ୍ୟ: ‘ରକ୍ତ ଓ ପାଣି ଏକାଠି ବହିପାରିବ ନାହିଁ’
୨୦୧୬ ମସିହା ଉରି ଆତଙ୍କବାଦୀ ଆକ୍ରମଣ ପରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଥିଲେ ଯେ “ରକ୍ତ ଏବଂ ପାଣି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।”
ଚୁକ୍ତିନାମା ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହେବାର ୬୪ ବର୍ଷ ପରେ ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳିଯାଇଛି। ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା, ଜନସଂଖ୍ୟା ଚାପ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଭାରତ ଚୁକ୍ତିନାମାର ଧାରା ୧୨(୩) ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ପୁନର୍ବିଚାର ଓ ସଂଶୋଧନ ଦାବି କରିଛି। ଭାରତ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛି ଯେ ପାକିସ୍ତାନର ଏକତରଫା ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ଆତଙ୍କବାଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଚୁକ୍ତିର ସଂସ୍କାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
Also read : https://purvapaksa.com/congress-suicidal-decision-will-not-respect-the-constitution/
