ଇତିହାସ ସାକ୍ଷୀ ଅଛି, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଶାସନକୁ ଅହଙ୍କାର ହୋଇଯାଏ ଯେ ତାଙ୍କୁ କେହି ହଲାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ, ଠିକ୍ ସେତିକି ବେଳେ ହିଁ ତାଙ୍କର ପତନର ଘଣ୍ଟି ବାଜିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କୋଲକାତାର କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଦିନେ ‘ଲାଲ୍ ସଲାମ୍’ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଅକ୍ଷରରେ ଲେଖା ହେଉଥିଲା। ୩୪ ବର୍ଷ… ଏହା କେବଳ ଏକ ସମୟ ନଥିଲା, ବରଂ ବଙ୍ଗଳାର ରାଜନୀତି, ସେଠାକାର ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ସାଧାରଣ ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ ପାଲଟି ଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେହି ‘ଲାଲ୍ ଦୁର୍ଗ’ କୁଆଡ଼େ ଗଲା? କିପରି ଜଣେ ସାଧାରଣ ଶାଢ଼ୀ ଏବଂ ଚପଲ ପିନ୍ଧୁଥିବା ମହିଳା ୩୪ ବର୍ଷର ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଧୂଳିସାତ୍ କରିଦେଲେ?
ଏକ ନୂତନ ସକାଳର ଆରମ୍ଭ (୧୯୭୭)
୧୯୭୭ ମସିହା। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୟୋତି ବସୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବାମପନ୍ଥୀ ସରକାର ଗଠନ ହେଲା, ଲୋକମାନେ ଭାବିଲେ ବଙ୍ଗଳାରେ ଏକ ନୂଆ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇଛି। ସେତେବେଳେ ସରକାର ‘ଅପରେସନ୍ ବର୍ଗା’ (Operation Barga) ଭଳି ଐତିହାସିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ଚାଷୀଙ୍କୁ ଜମି ମିଳିଲା, ଗରିବ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଲାଗିଲା ଯେ ସରକାର କେବଳ ସହରର ବାବୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗାଁର ଗରିବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
ସେତେବେଳେ ଲାଲ୍ ପତାକା ଥିଲା ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଅଧିକାରର ପ୍ରତୀକ। କିନ୍ତୁ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ସହ ଏହି ଶକ୍ତି ଏକ ଅହଙ୍କାରରେ ପରିଣତ ହେଲା।
କ୍ୟାଡର୍ ରାଜ୍ ଏବଂ ଭୟର ବାତାବରଣ
ସରକାରୀ ଦପ୍ତର ଏବଂ ପାର୍ଟି ଅଫିସ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଲିଭିବାକୁ ଲାଗିଲା । ବଙ୍ଗଳାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ‘କ୍ୟାଡର୍ ରାଜ୍’। ଗାଁର ପ୍ରତିଟି ଗଳିରେ ଗୋଟିଏ ଲୋକାଲ୍ କମିଟି ରହିଲା। ଆପଣଙ୍କ ଘରେ ଚୁଲି ଜଳିବ କି ନାହିଁ, ପିଲା ସ୍କୁଲରେ ଆଡମିଶନ ପାଇବ କି ନାହିଁ କିମ୍ବା ରାସନ ମିଳିବ କି ନାହିଁ ; ସବୁକିଛି ସେହି ପାର୍ଟି ଅଫିସରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉଥିଲା।
ଯଦି କେହି ପାର୍ଟି ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉଠାଉଥିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ସାମାଜିକ ବାସନ୍ଦ କରାଯାଉଥିଲା। ପୋଲିସ ୟୁନିଫର୍ମ ତ ପିନ୍ଧୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଆଦେଶ ଆସୁଥିଲା ‘ଲାଲ୍ ପତାକା’ ପାଖରୁ। ଏହି ଦମନଲୀଳା ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ତ ଭରିଦେଲା, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଭିତରେ ଏକ ବିରାଟ ଆକ୍ରୋଶ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ଐତିହାସିକ ଭୁଲ୍
୧୯୯୬ ମସିହାରେ ବାମପନ୍ଥୀମାନେ ନିଜ ଗୋଡ଼ରେ ନିଜେ କୁରାଢ଼ୀ ମାରିଲେ। ଜ୍ୟୋତି ବସୁଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଶର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାର ସୁଯୋଗ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସିପିଏମ୍ର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କମିଟି ନିଜ କଟ୍ଟରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ପାଇଁ ଏହାକୁ ମନା କରିଦେଲା। ଜ୍ୟୋତି ବସୁ ପରେ ଏହାକୁ ଏକ ‘ଐତିହାସିକ ଭୁଲ୍’ ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ ବଙ୍ଗଳାବାସୀ ନିରାଶ ହେଲେ। ଯେଉଁ ଦଳ ଦିଲ୍ଲୀ ଦଖଲ କରିପାରିଥାନ୍ତା, ସିଏ ନିଜକୁ କେବଳ ବଙ୍ଗଳାର କାନ୍ଥ ଭିତରେ ସୀମିତ ରଖିଦେଲା।
ଶିକ୍ଷା ଓ ଚାକିରିର ରାଜନୀତିକରଣ
ବଙ୍ଗଳାରେ ଏକ ସମୟ ଆସିଲା, ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ୍ୟତା ଅପେକ୍ଷା ‘ଲାଲ୍ ପତାକା’ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱସ୍ତତା ଅଧିକ ଜରୁରୀ ହୋଇଗଲା। ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷକ ହୁଅନ୍ତୁ ବା କଲେଜ ପ୍ରଫେସର— ସବୁଠି ପାର୍ଟିର ଲୋକଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ତି କରାଗଲା। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ବଙ୍ଗଳାର ପ୍ରତିଭାବାନ ଯୁବକମାନେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ବାହାରକୁ ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।
ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଅବସ୍ଥା। ଦିନେ ଭାରତର ୩୦% ଶିଳ୍ପ ବଙ୍ଗଳାରୁ ଆସୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମଘଟ ଏବଂ ‘ଘେରାଉ’ ସଂସ୍କୃତି ଯୋଗୁଁ ଏହା ୩%କୁ ଖସି ଆସିଲା। ବଙ୍ଗଳାର ଅର୍ଥନୀତି ପଙ୍ଗୁ ହୋଇଗଲା।
ନନ୍ଦୀଗ୍ରାମ ଏବଂ ସିଙ୍ଗୁର – ପତନର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ
ବୁଦ୍ଧଦେବ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ ବଙ୍ଗଳାକୁ ଶିଳ୍ପାୟନ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ବଡ଼ ଭୁଲ କଲେ। ସେହି ଚାଷୀଙ୍କଠାରୁ ଜମି ଛଡ଼ାଇ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବାମପନ୍ଥୀଙ୍କ ଅସଲ ଶକ୍ତି ଥିଲେ।
ସିଙ୍ଗୁର ଏବଂ ନନ୍ଦୀଗ୍ରାମରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ତାହା ଦୁନିଆକୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦେଲା। ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ଉପରକୁ ପୋଲିସ ଗୁଳି ଚଳାଇଲା। ଗରିବ ଚାଷୀଙ୍କ ରକ୍ତ ବୋହିଲା। ସେହି ଲାଲ୍ ପତାକା, ଯାହା ଶୋଷିତଙ୍କ ସାଥୀ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା, ସିଏ ଏବେ ‘ଶୋଷକ’ ସାଜିଲା।
ମମତା ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ଉତ୍ଥାନ – ବଙ୍ଗଳାର ଅଗ୍ନିକନ୍ୟା
ଏହି ଅନ୍ଧକାର ସମୟରେ ଜଣେ ମହିଳା ଛିଡ଼ା ହେଲେ— ମମତା ବାନାର୍ଜୀ। ସେ ମହଲରୁ ଆସିନଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ରାସ୍ତାରେ ମାଡ଼ ମରାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଫଟାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ହାରିନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ୨୬ ଦିନର ଐତିହାସିକ ଅନଶନ ବଙ୍ଗଳାର ପ୍ରତିଟି ଘରେ ଏକ ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କଲା।
ସେ ବଙ୍ଗଳାର ସଂସ୍କୃତି, ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପୂଜା ଏବଂ ‘ମା-ମାଟି-ମାନୁଷ’ର ନାରା ଦେଇ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ି ହେଲେ। ସେ ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝାଇଦେଲେ ଯେ ବାମପନ୍ଥୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏକ ବିଦେଶୀ ବିଚାର, କିନ୍ତୁ ମମତା ହେଉଛନ୍ତି ବଙ୍ଗଳାର ମାଟିର ଝିଅ।
୨୦୧୧ – ପରିବର୍ତ୍ତନ
୨୦୧୧ ନିର୍ବାଚନରେ ୩୪ ବର୍ଷର ଅଜେୟ ଦୁର୍ଗ ତାସ ଘର ଭଳି ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ିଲା। ଯେଉଁ କ୍ୟାଡର୍ମାନେ ଦିନେ ଲୋକଙ୍କୁ ଡରାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ରାତାରାତି ଝଣ୍ଡା ବଦଳାଇ ଦେଲେ। ‘ଲାଲ୍ ସଲାମ୍’ ଇତିହାସ ପାଲଟିଗଲା।
ଆଜି ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ବିଧାନସଭାରେ ବାମପନ୍ଥୀଙ୍କ ଜଣେ ହେଲେ ବିଧାୟକ ନାହାନ୍ତି। ଏହା ସେହି ଶାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଚେତାବନୀ, ଯେଉଁମାନେ ଭାବନ୍ତି କି ଦମନ ଏବଂ ଭୟ ଦେଖାଇ ଚିରକାଳ ଶାସନ କରିହେବ। ବଙ୍ଗଳାର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିଜୟ।
ତେବେ ବଙ୍ଗଳାରେ କ’ଣ ପୁଣି ଥରେ ‘ଲାଲ୍ ସଲାମ୍’ ଫେରିପାରିବ? କିମ୍ବା ମମତା ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ‘ମା-ମାଟି-ମାନୁଷ’ ଏହିପରି ଜାରି ରହିବ?
