ଆପଣମାନେ ଭାବୁଥିବେ ଯେ ଭୋଟ୍ ଦେବା ଆମର ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଦତ୍ତ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଧିକାର। ହୁଏତ ଆପଣ ଏହାକୁ ଏକ ‘ମୌଳିକ ଅଧିକାର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଭାବୁଥାଇ ପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନିକଟରେ ଦେଶର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ବା ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଏପରି ଏକ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ଶୁଣିବା ପରେ ଆପଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯିବେ।
ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ କହିଛନ୍ତି – “ଭୋଟ୍ ଦେବା କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବା ଏକ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ନୁହେଁ।”
ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଟିକେ ଅଜବ ଲାଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ପଛରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଇନଗତ କାରଣ ରହିଛି। ଆଜିର ଏହି ଭିଡିଓରେ ଆମେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଏମିତି କାହିଁକି କହିଲେ? ଯଦି ଏହା ମୌଳିକ ଅଧିକାର ନୁହେଁ, ତେବେ ଏହା କି ପ୍ରକାର ଅଧିକାର? ଏବଂ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ କ’ଣ ପଡ଼ିବ?
ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ଏକ ପିଟିସନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କିଛି ଦାବି କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ମାମଲାର ଶୁଣାଣି କରି ଜଷ୍ଟିସ ବିକ୍ରମ ନାଥ ଏବଂ ଜଷ୍ଟିସ ସଞ୍ଜୟ କରୋଲଙ୍କ ଖଣ୍ଡପୀଠ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ଦେଇଛନ୍ତି।
କୋର୍ଟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସମ୍ବିଧାନର ଭାଗ-୩ରେ ଥିବା ମୌଳିକ ଅଧିକାର ତାଲିକାରେ ‘ଭୋଟ୍ ଦେବା’ର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ବରଂ ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଆଇନଗତ ଅଧିକାର।
ଏହାର ସରଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ଭୋଟ୍ ଦେବାର ଅଧିକାର ଆମକୁ କୌଣସି ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିକାର ଭାବେ ମିଳିନାହିଁ, ବରଂ ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ମିଳିଛି। ତେଣୁ ସରକାର କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ ଏହି ଅଧିକାର ଉପରେ କିଛି ନିୟମ କିମ୍ବା ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଇ ପାରିବେ।
ଯଦି କିଛି ‘ମୌଳିକ ଅଧିକାର’ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସରକାର ସେଥିରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି କେହି ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ସେହି ଅଧିକାର ଛଡ଼ାଇ ନିଏ, ତେବେ ଆପଣ ସିଧାସଳଖ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଯାଇପାରିବେ।
କିନ୍ତୁ ଯେହେତୁ ଭୋଟ୍ ଦେବା ଏକ ‘ଆଇନଗତ ଅଧିକାର’, ତେଣୁ ଏହା ଆଇନର ସର୍ତ୍ତାବଳୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:
• ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ବୟସ ୧୮ ବର୍ଷରୁ କମ୍, ଆପଣ ଭୋଟ୍ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
• ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ନାମ ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ନାହିଁ, ଆପଣ ଭୋଟ୍ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
• ଯଦି ଆପଣ କୌଣସି ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଭୋଟ୍ ଦେବା ଅଧିକାର ଉପରେ ରୋକ୍ ଲଗାଯାଇପାରେ।
ଠିକ୍ ସେହିଭଳି ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। କେହି ଜଣେ ଦାବି କରିପାରିବେ ନାହିଁ ଯେ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବା ମୋର ଜନ୍ମଗତ ଅଧିକାର। ଏହା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଇନର ସମସ୍ତ ଯୋଗ୍ୟତା ପୂରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଏହି ମନ୍ତବ୍ୟ ପରେ ଏକ ବଡ଼ ବିତର୍କ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। କିଛି ଲୋକଙ୍କ କହିବା କଥା ହେଉଛି ଯଦି ଭୋଟ୍ ଦେବା ମୌଳିକ ଅଧିକାର ନୁହେଁ, ତେବେ କ’ଣ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବ?
ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି – ନା। କୋର୍ଟଙ୍କ କହିବା କଥା ହେଉଛି, ଗଣତନ୍ତ୍ର ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ଚାଲେ। ଆଉ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ଆଇନଗତ ପରିସରଭୁକ୍ତ କରିବା ଜରୁରୀ। ଏହାଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ ଭୁଲ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନରୁ ବାଦ୍ ଦେବା କିମ୍ବା ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର ଶକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି।
ତେବେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ପରେ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ଯେ, ଆମକୁ ଭୋଟ୍ ଦେବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଅଧିକାର ମିଳିଛି, ତାହାକୁ ଆମେ ଦାୟିତ୍ୱର ସହ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ଏକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଅଧିକାର, ଯାହା ଆମର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିଥାଏ।
