ଭାରତୀୟ ସଂସଦ ଦେଶର ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରତୀକ । ଏଠି ଆଇନ ରଚନା ହୁଏ, ଜନମତର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ, ଶାସନକୁ ମତଦାତାମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସ୍ଥାର ମୂଳ ଗଠନର ଏକ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଂଶ- ଲୋକସଭାର ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀ; ଯାହାକି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖାଲି ରହିଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏବେ ଗୁରୁତର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଚର୍ଚ୍ଚାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହୋଇଯାଇଛି । ସମାଲୋଚକମାନଙ୍କ ଦାବି ଅନୁସାରେ, ପ୍ରାୟ ସାତବର୍ଷ ଧରି ଏହି ପଦବୀ ଖାଲି ରହିଛି । ଏହା କେବଳ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗତ ବିଳମ୍ବ କି ? ନା ଏହା ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଆତ୍ମାକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ଏକ ଗୁପ୍ତ ସଙ୍କେତ ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ସମ୍ବିଧାନ, ପରମ୍ପରା, ରାଜନୈତିକ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଏକାସାଥିରେ ଭାବିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।
ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆବଶ୍ୟକତା: ଧାରା ୯୩ର ଅର୍ଥ
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୯୩ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କୁହେ—ଲୋକସଭା ଜଣେ ବାଚସ୍ପତି ଓ ଜଣେ ଉପବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ ଚୟନ କରିବ । ଏଠାରେ ‘ଚୟନ କରିବ’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଛି; ‘କରିପାରିବ’ ନୁହେଁ। ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ଏକ ବୈକଳ୍ପିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଅବଶ୍ୟକତା । ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀ କେବଳ ଏକ ଅନୁଷାଙ୍ଗିକ ଭୂମିକା ନୁହେଁ । ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଗୃହ ଚଳାଉଥିବା, ଅଧିବେଶନର ସମନ୍ୱୟ କରିବା ଓ ସଂସଦୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏହି ପଦବୀ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ସେଥିପାଇଁ ଧାରା ୯୩ ଏହାକୁ ଗୃହର ଗଠନାତ୍ମକ ଅଂଶ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛି । ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—ଯଦି ଏହି ପଦବୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖାଲି ରହେ ତେବେ ଏହା କ’ଣ ସମ୍ବିଧାନର ଆତ୍ମାକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁନାହିଁ ?
ଡକ୍ଟର ଏମ୍. ଥାମ୍ବିଦୁରାଇ ଲୋକସଭାର ଶେଷ ଉପବାଚସ୍ପତି ଥିଲେ ଯିଏ ଷୋଡ଼ଶ ଲୋକସଭା ସମୟରେ ୧୩ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୧୪ରୁ ୨୫ମଇ ୨୦୧୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ଏଆଇଏଡିଏମକେ ନେତା ଯିଏ ତାମିଲନାଡୁର କରୁର ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥିଲେ । ୨୦୧୯ମସିହାରୁ ଏହି ପଦବୀ ଖାଲି ପଡ଼ିଛି, କାରଣ ଏହା ୧୭ତମ ଲୋକସଭା ସମୟରେ ପୂରଣ ହୋଇନଥିଲା ।
ପରମ୍ପରା ଓ ସନ୍ତୁଳନର ରାଜନୀତି
ଭାରତୀୟ ସଂସଦୀୟ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀ ସାଧାରଣତଃ ବିରୋଧୀ ଦଳକୁ ଦିଆଯାଇଥାଏ । ଏହି ପରମ୍ପରା କୌଣସି ଲିଖିତ ଆଇନର ଅଂଶ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସନ୍ତୁଳନର ଏକ ସୁସ୍ଥ ଅଭ୍ୟାସ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ମୂଳ ସୂତ୍ର ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ—
୧. ଗୃହରେ ନିରପେକ୍ଷତାର ଧାରଣା ମଜବୁତ ହୁଏ।
୨. ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ସଂସ୍ଥାଗତ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଏ।
ଯେତେବେଳେ ଶାସକ ଦଳ ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀ ପୂରଣ କରିନାହାଁନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବିରୋଧୀ ଶିବିରର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ଏହା କ’ଣ ଇଚ୍ଛାକୃତ? ନା ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ନିରବ କରିବାର ଏକ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ?
ସମାଲୋଚକମାନେ କୁହୁଛନ୍ତି, ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀକୁ ଖାଲି ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ସଂସଦୀୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଏକ ମୂଳ ସ୍ଥାନରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଉଛି। ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଆଦର୍ଶ—ଶାସନ ଓ ବିରୋଧୀ ମଧ୍ୟର ସଂସ୍ଥାଗତ ସନ୍ତୁଳନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ।
ଅନାସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍ଥିତି
ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅନାସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତାବ ନୋଟିସ୍ ଆସିଥିବା ପରିସ୍ଥିତି ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆହୁରି ତୀବ୍ର କରିଦେଇଛି । ବିରୋଧୀ ଦଳମାନଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ—ଗୃହଚାଳନାରେ ପକ୍ଷପାତିତା, ବିରୋଧୀ ସାଂସଦଙ୍କୁ କହିବାର ସୁଯୋଗ ନ ଦେବା ଏବଂ ଶାସକ ପକ୍ଷକୁ ଅଧିକ ସୁବିଧା ଦେବା । ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଯଦି ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ରହେ ତେବେ ସଂସଦୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନିରପେକ୍ଷତା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିବା ସ୍ୱାଭାବିକ । କାରଣ ଉପବାଚସ୍ପତି ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ଏପରି ସମୟରେ ଗୃହର ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରି ସନ୍ତୁଳନ ରଖିପାରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଏହି ପଦବୀ ଖାଲି ରହେ ସେତେବେଳେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ମଣ୍ଡଳୀ ଦ୍ୱାରା ଗୃହ ଚଳାଯାଏ। ଏହା ଆଇନସମ୍ମତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପରମ୍ପରାଗତ ସଂସ୍ଥାଗତ ସନ୍ତୁଳନର ପୂରଣ କରିପାରେନାହିଁ।
ଶାସକ ପକ୍ଷର ଯୁକ୍ତି କ’ଣ?
ଏକ ସମ୍ପାଦକୀୟ ଭାବରେ ଆମକୁ ଦୁଇପକ୍ଷର ଯୁକ୍ତିକୁ ବିବେଚନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶାସକ ପକ୍ଷ ସମର୍ଥକମାନଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ହେଉଛି—
• ସମ୍ବିଧାନରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୀମା ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ।
• ଗୃହର କାର୍ଯ୍ୟ ଅବାରୋଧ ଚାଲୁଛି।
• ଉପବାଚସ୍ପତି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସଦୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟକିନାହିଁ।
ଏହି ଯୁକ୍ତିକୁ ସରଳଭାବେ ଖାରଜ କରାଯାଇପାରେନାହିଁ। ସତ୍ୟ ଯେ, ସମ୍ବିଧାନ ସମୟସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସମ୍ବିଧାନର ଆତ୍ମା କେବଳ ଲିଖିତ ଶବ୍ଦରେ ନୁହେଁ; ଏହା ରହିଛି ପରମ୍ପରା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ।
ଯେତେବେଳେ ଏକ ପଦବୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖାଲି ରହେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ।
ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତୀକର ମୂଲ୍ୟ
ଗଣତନ୍ତ୍ର କେବଳ ଆଇନ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନାମ ନୁହେଁ; ଏହା ପ୍ରତୀକ ଓ ପରମ୍ପରାର ମଧ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଏକ ସଂକେତ—ଶାସନ ଶକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଧିକାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱ।
ଯଦି ଏହି ପ୍ରତୀକକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଏକ ଭିନ୍ନ ସନ୍ଦେଶ ଦେଉଛି—ବିରୋଧୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଗୌଣ। ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ବିରୋଧୀ ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାୟବାଧୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ପ୍ରତିନିଧି। ସଂସ୍ଥାଗତ ସ୍ଥାନରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବା ଦୀର୍ଘମିୟାଦରେ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥାଏ।
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ
ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଉପ ବାଚସ୍ପତି ପଦବୀକୁ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ସୁସ୍ଥ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅଂଶ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶାସନ ଓ ବିରୋଧୀ ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟୁନତମ ସହଯୋଗ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ଆଦର ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚାଲିଆସିଛି। ତେଣୁ ଏହାର ବିଚ୍ଛେଦ ଏକ ସାଧାରଣ ଘଟଣା ନୁହେଁ।
ସଂସ୍ଥା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କି ବ୍ୟକ୍ତି?
ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ—ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍ଥା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କି ବ୍ୟକ୍ତି? ଯଦି ସଂସ୍ଥା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେବେ ପଦବୀଗୁଡ଼ିକ ପୂରଣ ହେବା ଦରକାର। ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଦଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେବେ ସଂସ୍ଥାଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗୌଣ ହୋଇଯାଏ।
ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀର ଦୀର୍ଘ ଖାଲିପଣ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛି।
ସମାଧାନ ସରଳ—
୧. ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ନିର୍ବାଚନ।
୨. ସମସ୍ତ ଦଳ ସହ ଆଲୋଚନା।
୩. ପରମ୍ପରା ଓ ସନ୍ତୁଳନକୁ ସମ୍ମାନ।
ଏହା କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଦୃଢତା ନୁହେଁ; ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ଆଦରର ପ୍ରମାଣ ହେବ।
ଲୋକସଭାର ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖାଲି ରହିବା ଏକ ନିରବ ସଙ୍କଟ। ଏହା ତୁରନ୍ତ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସଂସ୍ଥାଗତ ଆତ୍ମାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ କରେ। ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏକ ଦିନରେ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଛୋଟ ଛୋଟ ଉଲ୍ଲଂଘନରେ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ଉପବାଚସ୍ପତି ପଦବୀର ଖାଲିପଣ ସେହି ଛୋଟ କିନ୍ତୁ ଗୁରୁତର ପଦକ୍ଷେପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କି ନୁହେଁ—ସେଥିପାଇଁ ଆଜି ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ଆବଶ୍ୟକ। ଗଣତନ୍ତ୍ର କେବଳ ଶକ୍ତିର ଅଭ୍ୟାସ ନୁହେଁ; ଏହା ସମ୍ବିଧାନକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ। ଏବଂ ସମ୍ବିଧାନର ଆତ୍ମା କୁହେ—ଗୃହରେ ଜଣେ ବାଚସ୍ପତି ଓ ଜଣେ ଉପବାଚସ୍ପତି ହେବେ। ଏହି ସରଳ ସତ୍ୟକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବାରେ ହିଁ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଗରିମା ବଢ଼ିବ।
also read https://purvapaksa.com/mahatma-gandhi-isnt-father-of-nation/
“ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ରାଷ୍ଟ୍ରପିତା ନୁହଁନ୍ତି?” ।। ” Mahatma Gandhi Isn’t father of Nation ?”
