ରାଜ୍ୟରେ ଆସନ୍ତା ୨୦ ତାରିଖରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ବୃହତ୍ତର ଆନ୍ଦୋଳନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ନୁହେଁ—ବିକ୍ଷୋଭର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ଅଛନ୍ତି ରାଜ୍ୟ ସୂଚନା କମିଶନର ମୁଖ୍ୟ କମିଶନର ମନୋଜ ପରିଡା।
ସୂଚନା ଅଧିକାର ସାମୁଖ୍ୟ, ଯାହା ରାଜ୍ୟର ସୂଚନା ଅଧିକାର କର୍ମୀ, ପାରଦର୍ଶିତା କର୍ମୀ, ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ସଚେତନ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଏକ ବୃହତ ମଞ୍ଚ—ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ଡାକରା ଦେଇଛି।
ଏହାଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟରେ ପୁଣିଥରେ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ (RTI Act 2005)ର ପ୍ରୟୋଗ, ପାରଦର୍ଶିତା ଓ ସୂଚନା ପାଇପାରିବା ଅଧିକାର ନେଇ ତୀବ୍ର ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି।
ଆନ୍ଦୋଳନର ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ଅଭିଯୋଗ ଓ ଅସନ୍ତୋଷର ସଂଗ୍ରହୀତ ଇତିହାସ
ସୂଚନା ଅଧିକାର ସାମୁଖ୍ୟ ପକ୍ଷରୁ ମନୋଜ ପରିଡାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମୂଳ ଅଭିଯୋଗ ୩ଟି ରହିଛି। ତାହା ହେଲା-
1. ଆରଟିଆଇ ମାମଲାର ନିରାକରଣରେ ଅସାଧାରଣ ବିଳମ୍ବ ହେଉଛି। ସାମୁଖ୍ୟ ମତାନୁସାରେ କମିଶନର କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ନିରାକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ପଡ଼ି ରହୁଛି। ଅନେକ ଆବେଦନକାରୀ କହୁଛନ୍ତି- “ଆମେ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଆସୁଛୁ, ବିଳମ୍ବରେ ନଷ୍ଡ ହେବାକୁ ନୁହେଁ!”
2. ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାମଲାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ ଦେବାର ଅଭିଯୋଗ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ସାମାଜିକ ଅଧିକାର ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ—କିଛି ସେନ୍ସିଟିଭ ମାମଲାରେ କମିଶନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଅଟକାଇ ରଖୁଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସେମାନେ “RTI Act, Section 19(5) ର ଖୋଲା ଉଲ୍ଲଂଘନ” ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
3. ଆରଟିଆଇ ଆନ୍ଦୋଳନକାରୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ନେଇ ଉଦାସୀନତା ଦେଖାଉଛନ୍ତି।
କିଛି ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆରଟିଆଇ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ଆକ୍ରମଣ ମାମଲା ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିଲା। ସାମୁଖ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ କରିଛି- “କମିଶନର ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ କେବେ ଜୋରଦାର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଇନି।”
ସୂଚନା ଅଧିକାର ସାମୁଖ୍ୟର ଆନ୍ଦୋଳନ ଡାକ: ରାଜ୍ୟବ୍ୟାପୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି
ସାମୁଖ୍ୟ ମୁଖପାତ୍ର କହିଛନ୍ତି- “ଏହା ରାଜନୀତିକ ବିରୋଧ ନୁହେଁ। ଆମେ କୌଣସି ସରକାର ବା ଦଳଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ନାହୁଁ। ଏହା ସଂସ୍ଥାଗତ ପାରଦର୍ଶିତା ପାଇଁ ଜନସ୍ୱର। ନ୍ୟାୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଆମର ଅଧିକାର—ଏବଂ ସେଥିରେ ବିଳମ୍ବ ଅଣଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ।”
ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର ଜିଲ୍ଲାମାନଙ୍କରେ ଥିବା ସଂଗଠନ, ସ୍ୱୟଂସେବୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ବିକାଶ ମଞ୍ଚମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଆନ୍ଦୋଳନ ତିନି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହେବାକୁ ଥିବା ସୂଚନା ମିଳିଛି-
1. ଅଭିଯୋଗ ଜାତୀୟକରଣ — ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ଜିଲ୍ଲାରୁ ଅଭିଯୋଗ ଓ ଅନୁଭବର ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟ ସଂଗ୍ରହ।
2. ପଦଯାତ୍ରା ଓ ସମାବେଶ — ଜିଲ୍ଲା ମୁଖ୍ୟାଳୟରେ ଆରଟିଆଇ ମାର୍ଚ୍ଚ।
3. ରାଜଧାନୀ ବିକ୍ଷୋଭ — ସୂଚନା ଆୟୋଗ ସମ୍ମୁଖରେ ବୃହତ ଧରଣା।
ଆରଟିଆଇ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଆଜିର ଚାଲେଞ୍ଜ ଏବଂ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅର୍ଥ
ସୂଚନା ଅଧିକାର ସମିତି ମତାନୁସାରେ—
1. ଆରଟିଆଇ କମିଶନ ଯଦି ଧୀର ହୋଉଛି, ତେବେ ପାରଦର୍ଶିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ।
କମିଶନର ଦୃଢ଼ତା ଓ ସମୟୋଚିତ ନିଷ୍ପତ୍ତିରୁ ଆରଟିଆଇ ଆଇନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥାଏ ।
2. ବିଳମ୍ବ ହେଉଛି ‘ନା–କହିବାର’ ଏକ ପରୋକ୍ଷ ଉପାୟ। ଅନେକ ଆପିଲକାରୀ ବର୍ଷ–ବର୍ଷ ଅପେକ୍ଷା କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
3. ତଥ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ ଗଣତନ୍ତ୍ର କମଜୋର ହୋଇଯାଏ। କାରଣ ଆରଟିଆଇ ହେଉଛି- “ଜନତାଙ୍କ ଆଖି, ରାଜ୍ୟର ଆଇନା।”
କାହିଁକି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ‘ଅସାଧାରଣ’?
1. ରାଜନୀତିକ ଦଳ ବିରୋଧ ନୁହେଁ—ଏହା ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଏକ ଶାସନ ସଂସ୍ଥା ବିରୋଧରେ।
2. ଆନ୍ଦୋଳନକାରୀଙ୍କ ମୂଳ ଦାବି ମାତ୍ର ପାରଦର୍ଶିତା, ଦଳୀୟ ଲାଭ ନୁହେଁ।
3. ରାଜ୍ୟବ୍ୟାପୀ–ଜିଲ୍ଲାଭିତ୍ତିକ–କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ତିନି-ସ୍ତରୀୟ ମଡେଲ।
4. ଆରଟିଆଇ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ଶିକ୍ଷକ, ଛାତ୍ର, ପ୍ରଫେସନାଲ, ସାଧାରଣ ନାଗରିକ-ସମସ୍ତଙ୍କ ଜଡ଼ିତ କରାଯିବା।
ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଇତିହାସରେ ଦୁର୍ଲଭ।
ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଶାସନ–ଜନତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରଭାବ
ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ କହୁଛନ୍ତି—
• ଆନ୍ଦୋଳନ ମନୋଜ ପରିଡାଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ତିଆରି କରି ପାରେ,
• ଆୟୋଗକୁ ସ୍ୱୟଂସଂଶୋଧନ ମୁଖି ହେବାର ଅବକାଶ ମିଳିପାରେ,
• ଏବଂ ପରିଣାମରେ ଆରଟିଆଇ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନୂଆ ଗତି ଆସିପାରେ।
ସମାଜ ବିଶେଷଜ୍ଞ କହିଛନ୍ତି-
“ଅନୁଶାସନାତ୍ମକ ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ–ପାରଦର୍ଶିତା–ସୁଧାର–ନୂଆ ସଂରଚନା ଏକ ଚଲାପଥ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଅତୀତର ‘ଆରଟିଆଇ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ମଡେଲ’ ବା ‘ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରେସର ମୁଭମେଣ୍ଟ’ ପରି ସକାରାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନେଇ ପାରେ।”
ରାଜଧାନୀରେ ପୋଲିସ ପ୍ରସ୍ତୁତି
ପୋଲିସ ଉତ୍ସମାନେ କହିଛନ୍ତି-
• ୧୦ ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ଭିଡ଼ ହେବା ସମ୍ଭାବନା,
• ସୂଚନା ଆୟୋଗର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରରେ ବିଶେଷ ନିରାପତ୍ତା,
• ଟ୍ରାଫିକ ରୁଟ ଡାଇଭର୍ସନ ହେବ
ଲୋକମାନଙ୍କ ମତାମତ
• ଯୁବକଙ୍କ ମତ—“ ଆରଟିଆଇ ଆମ ପିଢ଼ିର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଙ୍ଗ।”
• ଗ୍ରାମ ସଙ୍ଗଠନର ମତ—“ଜମି–ପଡ଼ା–ପଞ୍ଚାୟତ–ସ୍କୁଲ–ସମାଜରେ ଆରଟିଆଇ ଯଦି ମାତିବ, ଦୁର୍ନୀତି କମିବ।”
• ନଗର ମଧ୍ୟବର୍ଗଙ୍କ ମତ—“ପାରଦର୍ଶିତା ଯଦି ନ ଥାଏ, ବିକାଶ କିପରି ହେବ?”
• ଆରଟିଆଇ ଆକ୍ଟିଭିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ମତ—“ଆମେ ଏହାକୁ ଇତିହାସରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।”
ଆନ୍ଦୋଳନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମ୍ଭାବନା: ଏକ ଖୋଲା ପ୍ରଶ୍ନ
ଆନ୍ଦୋଳନ କମିଶନରକୁ ସଂଶୋଧନର ଦିଗକୁ ନେବ କି?
ମନୋଜ ପରିଡା କି ସାମୁଖ୍ୟ ସହ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ କରି ସମାଧାନର ରାସ୍ତା ବାହାର କରିବେ କି?
ଆରଟିଆଇ ପ୍ରଣାଳୀରେ କିଛି ପ୍ରାକ୍ରିୟାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିପାରେ କି?
ସରକାର କ’ଣ ଏଥିରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା କରିବ?
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ବାକି ଅଛି। ହେଲେ ଏକ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ-୨୦ ତାରିଖର ବିକ୍ଷୋଭ ରାଜ୍ୟର ଆରଟିଆଇ ଆନ୍ଦୋଳନ ଇତିହାସରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ହେବ।
ଲଢ଼େଇ ହେଉଛି ପାରଦର୍ଶିତାର, ବ୍ୟକ୍ତି ବିରୋଧରେ ନୁହେଁ
ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆନ୍ଦୋଳନ ପୂରାପୁରି ଏକ ଲୋକ–କେନ୍ଦ୍ରିକ ଅଧିକାର ଆନ୍ଦୋଳନ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କାହାକୁ ଅପମାନ କରିବା ବା ଦଳୀୟ ରାଜନୀତି ଆଗେଇବା ନୁହେଁ।
ଏହାର କେବଳ ମୂଳ ନାଡ଼ି- “ନ୍ୟାୟ, ପାରଦର୍ଶିତା, ଏବଂ ସମୟୋଚିତ ସୂଚନା।”
ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ରାଜ୍ୟର ଗଣତନ୍ତ୍ରୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ ଏକ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି।
